Wq/pa/ਪਾਓਲੋ ਫਰੇਰੇ

ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਚੋਂ ਹੱਥ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਹਸਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ - ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਓਲੋ ਰੇਗਲਸ ਨੇਵੇਸ ਫਰੇਰੇ (19 ਸਤੰਬਰ, 1921 - 2 ਮਈ, 1997) ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ।

ਕਥਨ

ਗਿਆਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਸਤੂ (object) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਥੋਪਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉੱਤੇ ਖੁਦ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੈਡਾਗੋਜੀਆ ਡੂ ਓਪ੍ਰੀਮੀਡੋ (ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ) (1968, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ 1970) ਵਿੱਚੋਂ

• ਅਮਾਨਵੀਕਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਠੋਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਨਿਆਂਪੂਰਨ ਹੁਕਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਇ 1

• ਦਰਅਸਲ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ 'ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੀ ਹੈ' ਵਿੱਚ।
  • ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੰਕਲਪ
• ਜ਼ਾਲਮ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਨ।
  • ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
• ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ 'ਮਰਦਾਨਗੀ' ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ
• ਜ਼ਾਲਮ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਾਨਵੀ ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਖੁਦ ਅਮਾਨਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ।
• ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਗੱਲ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ “ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ” ਕਿਹਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਐਸੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਥੀ ਬਣ ਸਕਣ।
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ, ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਗ਼ੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਜੀਵ, ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ?
• ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਦੁਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ “ਹੋਣਾ” ਦਾ ਅਰਥ “ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ” ਹੈ, ਅਤੇ “ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ” ਦਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਾਲਮ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
• ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਇੱਕ ਜਣੇਪੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ
• ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।
• ਸੱਚੀ ਏਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
  • ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ
• ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਜ਼ਾਲਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਕਤੀਦਾਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਵੀ ਕਰਨ।
• ਕੋਈ ਵੀ ਤੱਥ - ਜਿਸਦਾ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਦਲੀਲ ਰਾਹੀਂ ਇਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਆਪਣਾ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਆਧਾਰ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
• ਪੈਸਾ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਹੋਰ ਹੋਣਾ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ—ਭਾਵੇਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, 'ਹੋਣਾ ਹੈ', 'ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹੋਣਾ'।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਹੋਰ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
  • ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ
• ਜ਼ਾਲਮ ਜਮਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਡੇ ਧਿਰ-ਬਦਲੂ (converts) ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਅਨਿਆਇਪੂਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
• ਇੱਕ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ (humanist) ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਰਗੇ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ” ਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
• ਲਗਭਗ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ “ਜਾਣਦੇ” ਹਨ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਹਨ।
• ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸੰਵਾਦ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ (action) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ "ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੰਕਲਪ" (banking concept of education) ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
• ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜੇਕਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਚੇਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇ।
• ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਕਰਨ, ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
• ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
• ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਗਵਾਈ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਤਾ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ (conscientização) ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀਕਰਨ (humanization) ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਧਿਆਇ 2

• ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਰੋਧ (teacher-student contradiction) ਦੇ ਹੱਲ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ।
• ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਧਾਰਨਾ (banking concept of education) ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ (spectator) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ (re-creator) ਨਹੀਂ।
• ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ (communication) ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਹਕੂਮਤ ਜਾਂ ਦਬਦਬੇ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਗੱਲਾਂ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਧਾਰਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਢਾਲਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਮੁਕਤੀ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ/ਵਿਹਾਰ (praxis) ਹੈ—ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਏਕਤਾਮਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ।
• ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵ (historical beings) ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਸਮੱਸਿਆ-ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀ (problem-posing) ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ (historicity) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆਕ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ, ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ (reactionary) ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ—ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖੀਕਰਨ (humanization) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਕੋਈ ਹੋਰ "ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ" ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
• ਸਮੱਸਿਆ-ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (problem-posing education) ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰ ਸਕਣ।
• ਅਸਲ ਚਿੰਤਨ—ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਤ "ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਮੀਨਾਰ" (ivory tower) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਤਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• Paulo Freire ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਵਾਦ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੰਡ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਜੋ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਸ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ "ਜਮ੍ਹਾਂ" ਕਰਨ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਚੇਤਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
  • ਪੰਨਾ 253
• ਦਬਦਬੇ (domination) ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ (ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਧਿਆਪਕ ਖੁਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ) ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰ ਲੈਣ।
• ਪਰ ਸੰਵਾਦ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ।
• ਨਿਮਰਤਾ (humility) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
• ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਸਵੰਤ (mortal) ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਮਕਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਾਲੇ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ।
• ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (faith in people) ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ (a priori requirement) ਹੈ।
• ਪਿਆਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਾਕੇ, ਸੰਵਾਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਿਤਿਜੀ (horizontal) ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਭਰੋਸਾ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਸੁਭਾਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ (teacher-student) ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ (students-teachers) ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਕਰੇਗਾ।

ਅਧਿਆਇ 3

• ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੋਵੇ।
  • ਸੰਵਾਦ ਉੱਤੇ
• ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਦ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਨਹੀਂ।
• ਲੋਕਾਂ ਲਈ "ਇੱਥੇ" (here) ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਜੋ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦਾ ਸੀਮਾ-ਸਥਿਤੀ (limit-situation) ਤੋਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜ਼ਮਾਈ ਨਾ ਗਈ ਸੰਭਾਵਨਾ (untested feasibility) ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀਮਾ-ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਬਣਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ (status quo) ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
  • "ਦਮਨਕਾਰੀ ਯਥਾ-ਸਥਿਤੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਉੱਤੇ"
• ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਖੋਜ (thematic investigation) ਹਕੀਕਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਯਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਸਿੱਖਿਆਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
• ਸਥਿਤੀਗਤਤਾ (situationality) ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਇਹ ਖੋਜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
• ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਸਿੱਖਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਉਹ ਇਸ ਪੜਚੋਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
• ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ।
• ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂਆਂ (nuclei of contradictions) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕਾਈ (epochal unit) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
• ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜ਼ਮਾਈਆਂ ਨਾ ਗਈਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (untested feasibility) ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਸੀਮਾ-ਸਥਿਤੀਆਂ (limit-situations) ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
• ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
• ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਇ 4

• ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ—ਅਰਥਾਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਣ—ਇੱਕ ਭੋਲਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ (idealistic) ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਕੀਕਤੀ ਅਤੇ ਠੋਸ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣਾ।
• ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਰਾਏ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰੈਕਸਿਸ (praxis) ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਚਾਰੂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਭੋਲੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਬਦਬਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
• ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾ, ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਭਰਮ (myth) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
• ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਭਰਮ (myth) ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (oppressor elites) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ (dynamic), ਨਾ ਕਿ ਸਥਿਰ (static), ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੂਰਨ “ਪਹਿਲਾਂ” ਜਾਂ “ਬਾਅਦ” ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇ।
• ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ; ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ।
  • ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਬਾਰੇ
• ਦਬਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ (oppressors) ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਹਕੀਕਤ, ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
• ਇਹ ਕੰਮ ਦਬਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ (oppressors) ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੇ ਭਰਮ (myths) ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਯਥਾ-ਸਥਿਤੀ (status quo) ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
  • ਜਿੱਤ
• ਜਿਵੇਂ ਦਬਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵਰਗ ਬਹੁਮਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਮਤ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਦਬਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ), ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕੰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਕੰਮ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ-ਹੀਨਤਾ (dehumanization) ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ
• ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਭਰਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ “ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚੇਤਨਾ” ਕਹੇ ਜਾਂ “ਵਰਗ ਚੇਤਨਾ,” ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨਿਵਾਰ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਹਿੰਸਾ ਵੀ—ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਹੇਰਾਫੇਰੀ (manipulation) ਦੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਬੁਰਜੁਆ (bourgeois) ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (welfare programs) ਜਦੋਂ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਦਬਦਬੇ (conquest) ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ (anesthetic) ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਬਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੋਸ ਹੱਲਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
  • ਹੇਰਾਫੇਰੀ
• ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਕਰਮਣ (cultural invasion) ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਆਕਰਮਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਟੀਆ ਹਨ।
• ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ (ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ) ਕੁਝ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ।
• ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਮਾਂ (myths) ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ (self-violence) ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
• ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਵਰਗ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕਾਰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
• ਮੈਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਨਿਰਮਾਣ (conscientização) ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਯਤਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਅਸਲ ਪ੍ਰੈਕਸਿਸ (ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਏਕਤਾ) ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਸਤੂਆਂ (objects) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਰਤਾਵਾਂ (historical Subjects) ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।