Wq/kaa/Tólepbergen Qayıpbergenov

Tólepbergen Qayıpbergenov — (7-may 1929-jıl, Kegeyli rayonı, QQASSR, ÓzSSR, SSRA — 14-sentyabr 2010-jıl, Nókis, Qaraqalpaqstan, Ózbekstan) — qaraqalpaq jazıwshısı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵası, bayteregi[1]. Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan xalıq jazıwshısı. Ózbekstan Qaharmanı (2003-jılı).

Citataları

• Xalqı súygendi álem súyedi.
• Ógizdiń kúshi pitkenge ógizdiń aqılı pitedi.
• Hárkimge óz uyası sheńgelden bolsada mamıq.
• Kisini ózińe iyildiriw ushın, aldı menen óziń iyil.
• Ashıqlıq ot, kim ashıq bolsa otjaǵar bolǵanı, kelistire almasa, ońlap ot jaǵa almaǵanı.
• Quyashtı qurı kútip otırǵansha adamnıń ózi ot jaǵıw kerek. Kimniń óz háwiri bolmasa onı quyash astında ǵarǵa quzǵın jem qıladı.
• Suwǵa ketip ólseńde, aqmaqtıń kópirinen ótpe.
• Baxıt sandıqta turǵanda giltin aspannan emes, kókiregińnen izle.
• Jekkelikte basıńa kelgen oylar geyde jayılım suwdıń júzine bir sekirip qayta súńgip ketken oyın balıǵı, geyde bult astınan bir jılt etip, qayta joǵalǵan juldız.Olardan ózińe, xalqıńa paydalısın bekkem tutıp, turmısqa endiriw ózińdi óziń tabıwdaǵı qıysınlı bir jol.
• Aqıl - maysız, piliksiz shıra, ol qanday tas-túnek qarańǵıda da saǵan jol tawıp beredi.

Aqmaqlıq - soqırlıq. Ol seni kúpá-kúndiz orǵa shıǵadı, shólistanda-aq teńizge batıradı, teńizde-aq wumǵa kómedi.

• Qáteliklerden keyin danalıq keledi.
• Jaratqannıń tánxá ózinen basqalarǵa qátelesiw tán.
• Qátelese beretuǵın jigit - súrine beretuǵın at, onday at penen heshkim uzaq saparǵa shıqpaydı.
• Hárqanday iske qol urar aldında nátiyjesin oyla, bul isińnen basqalarǵa keletuǵın ziyan bolmasın.
• Qátelikler danalıqtı ákeledi, degen pám menen qáteliklerińdi tákirarlaw aqıldan emes. Óz qáteligińdi aldı menen óziń keshiriwińde adamgershilikten emes.
• Ózgelerge óziń etken jaqsılıqlardı eslewden áwel, olardıńda kewlinde sen ushın jaqsılıq tuqımı barlıǵın umıtpaǵan adam ózinińde, ózgenińde ómiri ushın tirepberdi sıyaqlı.
• Adam ushın eń aǵla is - ózine bir jábir kórsetpegen janlı maqluqatǵa ózliginen jábir oylamaw.
• Hár insan óz xalqınıń bir julını. Hár insanǵa xalqı oraylıq qan tamırı.
• Kim birewge ziyan etiwge niyetlense, ol bir xalıqtıń julınına qol tiygizgeni.
• Jaqsı turmısta jasap júrseńde, ólimiń qalay bolatuǵının esińnen shıǵarıw aljasıqǵa alıp keledi.
• Insan ushın eń bekkem, mángilik tirepberdi - xalqı.
• Erteń hámmeniń waqtı xoshlıqta kúliwine sebepker bolatuǵın bolsań búgin ózińniń bir jılaǵanıńa ókinbe.
• Erteń balalarıńnıń tınısh uyqılaytuǵınına kóziń jetse, ózińniń uyqısız túnleriń ushın ókinbe.
• Insannıń baxıtı - ózinińde, qońsısınıńda paraxat kún keshiriwine sebepker bolıwında. Eger onday paraxatshılıq seniń ómirińdi talap etsede ókinbe.
• Xalıq óz ornın aqıllı ul qızları arqalı dúnyaǵa tanıtadı.
• Dana perzent atasınıńda xalqınıńda hátteki tórdegi ornın esikge shıǵarıwǵa sebepker boladı.

Ladan perzent atasınıńda, xalqınıńda hátteki tórdegi ornın esikge shıǵarıwǵa sebepker boladı.

• Eń baslısı, adamnıń áwele ózin-ózin túsiniwi. Onnan soń ol dosların, xalqın túsiniwine jol ashadı, úyreniwdiń tar soqpaǵı keń gúzarǵa aylanadı.Al keń gúzar kútá alısqa áketedi.
• Elsiz jer jetim,

Jersiz el jetim, Mákansız insan jetim.

• Sırıńdı kóbirek biliwge qızıqqan dostıńnan qorıq.
• Jılaǵandı sorama, kúlgendi sora, jılaǵandı sorasań ólgeni boladı, kúlgeni sorasań kórgeni boladı.
• Ázzi dep hátte qumırısqaǵa orınsız hazar berseń, sonıń qolınan óleseń.
• Miynet - júzi jarqınlıqtıń, biyǵárez jasawdıń túp tırnaǵı.
• Xalıq tańlaǵan jol sarras jol.
• Basshılıq xamal - kópshiliktiń bir adamǵa toplanǵan kúshi.

Basshılıq xamal - kózge kórinbeytuǵın nur, birewlerge jaqtılıq berse, ekinshilerge kóleńke túsiredi.

• Aqılsızdıń aqılı eniwin kútseń, qurı kútpe, ózińdi, xalqıńdı dańqlı etetuǵın islerdi tınımsız islep júrip kút.
• Haq kewil menen sumlıqsız islengen islerǵana keleshekge kerek.
• Adam óz ómirine ózi baha beriwi ushın áwele dosları jóninde pikirlegeni jón, bul onıń ózin-ózi hám xalqın túsiniw jolındaǵı kóp sergizdanlıqtan qutqaradı.
• Baslı baxıt óz ómirińnen durıs paydalanıw, onı doslarıńnıń, xalqıńnıń, adamzattıń iygilikli isine baǵdarlaw.
• Eń ullı doslıq-xalqıńa dos bolıw. Xalıq seniń menen biziń doslıǵımızǵa mútájbe? Y.C.Turgenovtıń pikirin sál ózlestirip aytsaq, xalıq sensizde, mensizde pákize jasay beredi, al biziń heshqaysımızǵa xalıqsız jasaw joq.
• Xalıqtıń kewli keń, shıdamı uzaq. Xalıqtıń keń kewlin, xalıqtıń uzaq shıdamlılıǵın sol xalıqtıń ullı adamlarınanda tabıwǵa boladı.
• Ádebiyat adam haqqındaǵı ilim, demektiń mánisi adam jámiyettiń, zamannıń hámme sáwlelenetuǵın ayna.
• Kimniń bos waqtı kóp bolsa, barlıq jánjel sonnan shıǵadı. Aqıllı jigittiń sawa waqtı bolmawı tiyis. Jumıs penen bánt adamǵa qudaydıńda kúshi jetpeydi.
• Hár insannıń óz maqseti boladı. Kim óz maqsetin xalqınıń maqsetine baǵındırsa, ol heshqashan aljaspaydı.
• Kim ózin biyikte sanasa, ol dostınan ayrıladı.
• Jekke-jekke máplerge qurılǵan doslıq-keshki kóleńke.
• Doslıqtıń eń jaqsı nıshanı ata-anańa dos bolıw, onnan soń xalqıńa dos bolıw. Sonda sen jekke doslardıń qádirin túsineseń.
• Shayır dana bolsa, xalqınıń tiline aylanadı.
• Orınlı aytılǵan sóz ábi-zamzámniń suwı. Kisini keselinen ayıqtıradı.

Sóz, iretinde, zildey tas, ústińe tússe heshkim jılıstıra almaydı. Sóz, iretinde alaqanıńa qısımlaǵan hawa. Sóz, iretinde kisini aspanǵa ushıratuǵın qanat.

• Ómir – bul dúnyaǵa keliw hám ketiwdiń arası. Ómir – xalqıńnıń baxıtı ushın gúresip óliw, sol ushın hárkim óz ómirin báharge usatıp jasawı kerek.
• Ómirdiń ózi báhar emes, ómirdi miynet báhar qıladı, kereginde jazǵa aylandıradı.
• Tawlar qansha biyik bolsa, qoynı sonsha suwıq, onda mángilik qar jatadı, muz jatadı, al jazıq dala hár máwsimde ózgerip turadı.
• Ómirdegi eń qáwipli kesel – ashkózlik keseli, onnan tısqarı, adam ómirdi túsingisi kelse, ózin úsh nárseden saqıt qılıwı tiyis:

ótirikshilikten, neke buzıwshılıqtan, xalqınıń atına nasaq keltiriwden.

• Hár teńizdiń, hár kóldiń kólemine say tolqını barlıǵınday, bul dúnyaǵa kelgen hárbir adamnıń óz qılıǵı, óz aqılı bar. Ol óziniń sol qılıǵı, sol aqılı dárejesinde ózin, aylanasın qıymılǵa keltiredi.
• Baǵ qıylı-qıylı jemisi menen qádirli bolǵanınday, ómir óziniń kóp sırlılıǵı hám kóp qırlılıǵı menende qádirli.
• Hárkúni azanda oyanıp "Meniń tiriligimnen jaqın-juwıqlarıma, xalqıma qayǵurlım payda bar? - ózińe soraw qoyıwdı, al keshte tósekge kirip, "Búgin men qansha adamǵa, xalqıma paydalı ne isledim?" - dep ózińe esap beriwdi umıtpa.
• Ádebiyat óńsheń ápsanalar menen danalıqlardıń ózi emes, olardı dóretken waqıyalar menen shárayatlardıń, olardı dóretken ómirdiń kórkdm sóz benen túyilgen túyini.
• Ádebiyat - bul tájiriybe. Ádebiyat - bul adamzattıń qosımsha kózi, ádebiyat adamzattıń oylaw qábiletiniń gilti.
• Ádebiyat - bul dáwir adamlarınıń quwanıshın hám qayǵısın áwladtan-áwladqa ótkeretuǵın zamsn esteligi, ádebiyat -dáwirdiń yadı, zamannıń yadı, eldiń yadı, adamlardıń yadı.
• Ádebiyat - hámme nárseni óziń úyreniwdi talap etedi.
• Basshınıń kúshi - xalqın ózine dos qıla biliwinde.
• Xalıqtıń kúshi - birliginde, watan súygishliginde.
• Kim gózlegen baxtına erisip bolǵan soń jáne baxıt izlemese, ol bir ret suwǵa qandırılıp, izinen suwı toqtatılǵan salı atızına usap qaladı.
• Ayırım úylerdiń, ayırım adamlardıń baxıtsızlıǵı - xalqımızdıń baxıtsızlıǵınan emes. Xalıq heshqashan baxıtsız bolmaydı.
• Basshılıq - xalqıńnan jaqsılıq kútiw emes, onıń xalıqǵa jaqsılıǵı, xalıqta jaqsılıqtı boldırıwı.
• Muxabbet eki jastıń bir oshaqǵa ot jaǵıwı. Eki táreptiń birewi nemquraylı ot ısırsa, oshaq pısqıydı. Pısqıǵan oshaqtıń tútini kózlerden jas shıǵarıwǵa sebep boladı. Muxabbet oshaǵı lawlap jaqınladı depte nemquraylı bolmaw kerek, jalın sharpısa, betińdi kúydiredi. Beti tırtıqlı adam kisilerge kóriniwden qaladı. Muhabbat otın abaylı bolıp jaǵıw kerek.