Wp/yua/Saki'

Saki'

Saki'e' jump'éel méek'tankaaj yaan tu péetlu'umil Yucatán way tu lu'umil Méxicoe' Ich káastlant'aane' K'aj óola'an bey Valladolide'. Le méek'tankaaja' ku p'áatal tu lak'iinil u petéenil Yucatán. Le censo beta’ab tumen INEGI tu ja'abil 2020e' ku ye'esik Saki'e' u yóoxp'éelal kaaj ich Yucatán tu'ux yaan ya'ab máako'ob, 56,494 u kaajnáalilo’ob.

Kajkúunta'ab 28 ti' maayo tu ja'abil 1543 tumen Francisco de Montejo. Le kúuchil tu'ux yáax kajkúunta'abe' ti' yaan ichil u k'áaxilo'ob Chauac-Há (Chowak ja'). Ba'ale' tu k'iinil 24 ti' marzo tu ja'abil 1545e', keex ma' u k'áat u yuumil u k'exik u kúuchil ba'ale' tu yo'olal u k'astal le ja' ku k'a'abetkúunsa'al uti'al u yu'uk'ule' le kaaja' su'ut ichil u k'áaxilo'ob Saki' u méek'tankaajil Cúupulo'ob.

Tu ja'abil 1848e' le Noj kaaj yéetel u haciendaobe' máan tu k'ab máasewáal máako'ob ichil le ba'ate' k'aaba'inta'ab bey Guerra de castase' wáaj u ba'ate'táambal ch'i'ibalo'ob le je'ela' úuch tu yo'olal le pech' óolal ku beetik u jala'achil Yucataán ti' le maayamáako'obo', tu yo'olal túune' jyaanchaj u péeko'ob ich u jeel kaajo'ob; Le noj kaaja' suunaj tu k'ab u jala'achil Yucatán úuchik u yaantal u ch'a't'aanil uti'al ka ts'áabak ts’ono’oto’ob yéetel jolka'ob uti'al ma' u jatsiko'ob u petéenil Yucatán.

Tu'ux yaan Saki'

Ts’ono’ot Zací