Wp/yua/Rita Cetina Gutiérrez

X-Rita Rosaura Cetina Gutiérrez ( Tu kajil Jo’, tu petenil Yucatan tu k’iinil ka’ak’al ti’ u wináalil mayo ti’ u ja’abilil 1846-jo’,tu k’iinil buluk ti’ u wináalil octubre ti’ u ja’abilil 1909) tu beentaj jump’éel muuch’ péeksilil yosal x-ko’olelo’ob , xka’ansajo’ob yéetel k’ik’ilt’aan tu nojlu’umil Mexico.

Tu beetaj jejelás meyajo’ob yéetel u je’el J-ka’ansajo’ob ti’ jejeláas k’iino’ob je’ex: X- Angela Gonzales Benítez, X-Gertrudis, Tenorio Zavala, X-Cristina Farfán, J-Rodolfo Méndez De la Peña yéetel J-Antonio Méndez de la Peña, ti’ u nojkambalil síij óolalilo’ob ti’ u páajtalil x-ko’olelo’ob ti’ Yucatán ti’ siglo XIX.

Tu beetaj jump’éel najil xook ku k’aabatik la siempreviva científica y literaria yéetel jump’éel resvista tu bisaj tu k’aabataj, ti’ u ja’abiL 1870. K’ajolta’ab yosal u jejeláasil meyajo’ob ti’ le nojkambalil xook yosal xko’olelo’ob takpajo’ob ti’ le muuch kuxtalo’ yéetel ti’ ba’ax suka’an u beetiko’ob.

U belil ba’alo’ob tu beetaj

Ka’a ts’o’ok u beetik jump’éel najil xooke’ ”La siemprevivae” x-Ritae’ tu k’amaj u beet u ba’ xho’opolil ti’ le Instituto Liletrario ti’al mejen x-ch’úupalo’pob ti’ u najil xook ko’olelo’ob, jach k’abéetil ti’ u nojkajil Yucatan. Yosal le’ je’elo’ tu jaan k’alaj u suutuk najil xook ”La Simpreviva” ka’a tu je’el je’aj tu ja’abil 1879, ka tu xu’ulsaj u meyajtik tu ja’abil 1886.

Ikil u beetik u Xjo’olpóopile’ ti’ le ”Instituto Literario ”, tu beetaj jejeláasil túumben meyajo’ob yéetel tu k’exaj bix u meyajta’al le nojkambalilo’obo’ le meyaj tu beetajo’ tu péeksaj u je’el najil xooko’ob ti’ u báakpach Yucatan. Ti’ le k’iino’ob meyajnajo’ tu meyajtaj jejeláas revisatas je’ex ”Revistas de Mérida”. ti’ u kuchil áanalte’o’ob ti’ mejen ch’úupalal beyxan ti’ ”El repertorio pintoresco”; La Guirnalda, La Esperanza, el recreo del hogar . Tu jóoksaj yoko’ol kabil u yutsil meyaj yosal kambalilo’ob ti’ mejen ch’úupalal yéetel u keetelilo’obi’. X-Elvia carrillo Puertoe’ utschaj tu yich u meyaj X-Rita Cetinae’ ka’a tu ch’ajbetaj u meyajtik xan yosal le nojkambalil xook ku beetik ka’achi’ilo’.

Yosal le meyaj tu beetajo’ beeta’ab jump’éel najil xook wey jo’e’ ku bisik uk’aaba’e’ X-Rita

Cetina. Beyxan jump’éel u wíinklal de p’aak’ tu’ux ku k’a’asaj ti’ u wináalil ka’ak’al ti’ mayo.