Wp/yua/Miatsil máaya

Le civilizacion mayao’ kuxlajo’ob ichil u regiones Mesoamerica,bey xan ichil tu’ux walkila Guatemala’, Belice’, Honduras, yéetel El Salvador ku much’lo’ob yéetel jo’op’éel Estados yan tu nojol je’ bix México: Campeche ,Chiapas, Quintana Roo, Tabasco’ yéetel Yucatán, U tsikbalil uch tak 3000 ja’abo’ob. Uch u máan le ja’abobo’ ichil le territorio’ t’aan yaka’ach t’ano’ob laeni walkilale yaan 44 t’ano’ob ich maaya ku t’anal jejelas bixi. Chen t’anak yosa’al le uchben mayasobo’ku ye’esik u kuxtalil ti’ le míiatsil Mesoamericanas Precolombinas jach k’a’abeto’ob, u legado cientifico yéetel astronómico ti’al tu laakal máak.

Yaanal bíix u tukultaj ti’ u p’éel noj tukul le civilización maaya mix bik’in chen xu’ulsajak, yane mixtun tu’ubsa’al u ch’ibalo’ob ku yantlo’ob te ichil le regiona’ yéetel yakach mako’ob ku t’anko’ob u t’anil u lak’silo’ob.

Le literatura maaya ku ye’esik u kuxtal le míiatsila’, yaan esajo’ob ts’o’ok u metalo’ob bix ti’ Rabinal Achí, Popol Vuh, yéetel yakach áanalteob bix le Chilam Balam ku ye’esko’ob le t’anoba’,le ba’alo’ob xu’ulxabo’ob uch u meta’al le conquista lete jump’éel modelo ti’ le civilaciono’ tak uch u k’uchlo’ob u yaax sak wíiniko’ob, ts’o’oka’an u generartik óoxp’éel milenios ti’ u kuxtal wíiniko’ob.

U lu'umilo'ob tu'ux kajlajo'ob

Le maayaobo' kuxlajo'ob ti jun xeet' lu'um u k'aabae' Mesoamérica (u k'abae' ku yaalal bine' tumen ku p'aatal ich u chumukil America), le kajo'ob yaano'ob bejla'a ti' e lu'uma leti'e Kaampech, Chiapas, Quintana Roo, Tabasco yéetel u lu'umil Yucatán. Bex yaan ulaak' kajo'ob je'el bix Belice, Guatemala yéetel Honduras.

U na'ato'ob

Le ba'alo'ob k'ajoolano'ob yóolal le miatsil maaya'o' jach ya'ab: tu xooko'ob le k'iino', le éek'o'obo'´yéetel le xookolilo'ob tu meeyajtajo'ob le "cero". Tak ti u k'iinil bejlae' u ch'ilaankabil le maayaso'obo' ma' xúulki', layli' ku kuuxtalo'ob yéetel ku t'aanko'ob le máayao'.

Nukuch najo'ob tu meeyajtajo'ob

Le maayaso'obo' tu meeyajtajo'ob nukuch najo'ob yéetel tunich je'el bix: Uxmal, Chichen Itzá, Loltun, Labná, K'antemo', Chacmultun yéetel ula'ak ma' jach k'ajolano'ob.

Ba'ax ku seen k'eexko'ob

Le uchben maayaso'obo ku náachtalo'ob utia'al u kooniko'ob u nuukulilo'ob je'el bix: le ixi'imo', le táabo', le chokwaj yéetel tuunicho'ob jach jats'uts'o'ob je'el biix le jadeo' yéetel le obsidianao'.

U k'ujilo'ob

U k'ujil le maayasao'obo' jach ya'abo'ob, cheen ba'ale' je'ela'an le meeyajo'ob ku beetko'obo': yaan le ku kaanantiko'ob le yook'ol kaaba', yaan u k'ujo'ob yuutsilo'ob yéetel yaan xan le k'aasano'obo':

Itzamná: u yuumil le kaanlilo', le ak'aabo' yéetel le k'iino'; ku yaalale' leti' tu tuukultaj le ts'iibo' yéetel le xook k'iino'. kukulkan: yuumil ti' le iik'o', junp'eel kan yaan u k'úumel.

Ixchel: u na' le ujo', tu meeyajtaj le chuuyo' u yáatan Itzamna'.

Chaak: u yuumil le ja'o', ku ts'aaik u yiich le che'obo' yéetel le ja' ku tuuxtiko'. Yuum Ka'ax: u yuumil le k'aaxobo'.

Le maayasao'obo' ku paaxikob núukulilo'ob je'elano'ob yaan ku meentiko'ob yéetel u juum le iiko' (karakol, silbatos yéetel flautas) yéetel le ju'um ku yuubal ichil le núukulilo'ob ku paaxiko'obo (tunich wa che'), u pachil le áako'obo yéetel che'ob ichile' ts'aban jeejelas neek'ob ti che'ob.

Le maayaso'obo tu meeyajtajo'ob ya'ab bonilo'ob je'el bix le ku yila'al tu uchben naj Bonampak ti' u lu'umul Chiapas.