Wp/yua/K'uk'ulkaan
Kukulkaane' yuum jump'éel jach k'ajóolta'an yuum ichil u yuumilo'ob le maaya'ob yáaxk'iin. U k'aaba' Kukulkáan suuk ku na'atik bey "serpiente emplumada", tumen kukul ya'alik plumas yéetel kaan ya'alik serpiente. Ti' u tsikbalil maaya, Kukulkáan yaan u yila'al bey jump'éel yuum ku tsolik u noj tuukulil, u ka'ansajil yéetel u je'ets'el yóok'ol kaab. Ti' ya'ab kúuchilo'ob ku tsikbalta'al xan bey yuum ku yáantik u meyajil iik', ja' yéetel u k'exel k'iino'ob.
U noj najil kuxtal Kukulkáan jach k'ajóolta'an ti' Chichén Itzá, tu'ux yaan le nojoch wits naj k'u'uj ku k'aaba'tik El Castillo wa Templo de Kukulkán. Ichil le k'iinilo'ob ti' u equinoccio ti' primavera yéetel otoño, u sáasil le K'iino' ku beetik u yilik jump'éel wíinklil bey wa táan u éemel jump'éel kaan ichil u ts'áapilo'ob le naj k'u'ujo'. Le fenómeno astronómico je'ela' ku chíikbesik u noj ojéelil le maaya'ob ichil astronomía, matemáticas yéetel arquitectura.
Ti' ya'ab tsikbalo'ob, Kukulkáan ku yila'al bey yuum ku ts'áik ka'ansaj, u páajtalil meyaj yéetel utsilil ichil le máako'ob. U noj k'ajóoltik le maaya'ob u meyajilo'ob ti' u xook k'iino'ob, u yilik eek'o'ob yéetel u meentik najo'ob ku ts'ook u jéets'el yéetel u suut u k'iin yéetel u eek'o'ob.
Bejla'e', Kukulkáan jach jump'éel síimbolo ti' u yuumil yéetel u noj kuxtal le maaya'ob. Ya'ab máako'ob ku taal u yilik Chichén Itzá u tia'al u na'atik u meyajil le maaya'ob yéetel u k'ajóoltik u noj tsikbalil yéetel u yojéelil.