Wp/yua/K'u'che'
- Káastlan t'aan: Roble.
Le k'u'che' jump'éel che' nojoch yéetel jach ya'ab k'a'abet ti' ya'ab lu'umo'ob yóok'ol kaab. Ti' México yaan ya'ab jejeláas u wíinklil le k'u'che'o', tumen le género Quercus yaan maas 160 especies ti' le noj lu'umila'. Ti' u lu'umil Yukatáne' ma' ya'ab u yáantal k'u'che'ob, tumen le che'a' suuk ku ch'íijtal ichil lu'umo'ob maas kaanal yéetel maas síis, je'el bix ti' u witsilo'ob u xnoj lu'umil México.
Le nombre científico le k'u'che' ku ya'alik tumen u jejeláasil. Jump'éel tu'ux jach ojéelta'an ti' Méxicoe' leti' Quercus rugosa, ba'ale' yaan xan ya'ab uláak' especies je'el bix Quercus laurina, Quercus crassifolia yéetel Quercus magnoliifolia.
Le k'u'che'o' ku ch'íijtal tak tu 20 wa 30 metros u kaanalil. Yaan u nojoch k'ab, u le' jach ya'ab yéetel u yich, ku k'aaba'et bellota, leti' u jaantik ya'ab ba'alche'ob je'el bix ch'i'ich', kuxtal ba'al yéetel uláak' ba'alo'ob ichil k'áax. Le che'a' ku ts'áik xan u yáanalil ti' ya'ab ba'alche'ob yéetel ku kaláantik le lu'um tumen u k'aaxal u k'ab.
U che'il le k'u'che'o' jach toj óolal yéetel jach p'íit u k'áasil, tumen lelo' ku meyajta'al ti' u meentik muebles, puertas, pisos, barcos yéetel uláak' nu'ukulilo'ob. Bey xan, ti' ya'ab kúuchilo'ob u yichil (bellotas) ku meyajta'al ti' u jaantik ba'alche'ob wa ku meenta'al harina ichil ya'ab u láak' kaajo'ob.
Le k'u'che'o' jach k'a'abet ti' u yóok'ol kaab, tumen ku jéets'ik dióxido de carbono, ku ts'áik oxígeno yéetel ku yáantik u kuxtal ya'ab plantas yéetel ba'alche'ob. Tumen lelo', jach k'a'abet u kanáantal le k'áaxo'ob tu'ux ku ch'íijtal le k'u'che'ob, u tia'al u páajtal u kuxtal ti' le sáamal k'iino'ob.