Wp/yua/Ja'as

Le ja'as (Musa × paradisiaca yéetel Musa acuminata yéetel Musa balbisiana) jump'éel pak'áal ku meyajta'al ti' ya'ab lu'umo'ob ichil u yóok'ol kaab, yéetel jach ya'ab ku pa'ak'al ichil Yucatán. Le pak'áala' nojoch yéetel chowak u le', ma' seen ka'anali', bek'ech u nak', yéetel yaan u ja'il yéetel ya'ax u paach.

Ya'ax u yich le ja'as chéen lu'ubsa'ak tu k'abo'; ichil u taal u tajale' ku k'aantal, ba'ale' yaan u jejeláasil ja'as ku p'áatal ya'ax, wáaj ku suut u boonil ti' chak, k'an, boox wáaj káafej, je'ex u jejeláasil.

Ma' chéen jump'éel u nojochil u yich le pak'áalo', bey xan u boonil yéetel u chowakil ku jejeláastal. Le ja'asa' mina'an u neek'; chéen u wi' ku pa'ak'al, tumen le jejeláasil ku ts'aik ma'alob u meyajil. U le' le ja'aso' ku ch'a'abal uti'al u to'obol waajo'ob, je'el bix chachakwaaj, noj waaj yéetel u p'óok'ol mukbil waaj; bey xan ku meyaj bey u maak píb yéetel u maak ki'iwaj.

Yaan ya'ab u jejeláasil ja'as. Ichil le asab k'ajóolta'ano'ob yaan:

Ja'as k'an

Botánicamente, le ja'asa' jump'éel cultivar ti' Musa acuminata (Grupo Cavendish, AAA). Le grupo lela' leti' le asab ya'ab ku pa'ak'al yéetel ku koonol ichil yóok'ol kaab.

Le ja'as k'an jump'éel u jejeláasil ja'as jach ya'ab ku ja'anta'al ichil Yucatán yéetel tu láakal Méexiko. U yichil chowak, táanil yéetel ya'ax u paach ichil u paakatil, ba'ale' ku suut k'an le paacho' wa sáamak. U wi' jach ki', suuts' yéetel yaan u ki'boonil, tumen le ba'alo' ku ja'anta'al fresco, ba'ale' xan ku meyajta'al ichil postres, licuados yéetel jejeláas ja'analo'ob.

Le ja'as k'an yaan ya'ab carbohidratos, fibra dietética, potasio, vitamina B6 yéetel vitamina C, ba'alo'ob ku ts'áaik muuk', ku yaantik u meyajil le muk'il wíinkilal yéetel ku táan u yáantik u toj óolal.

Ja'as chak wa ja'as boox

Botánicamente leti' jump'éel cultivar ti' Musa acuminata (Grupo Red Dacca, AAA).

Le ja'as chak, wa ku t'aanal xan ja'as boox ichil juntúul yaan kaajo'ob, ku k'ajóolta'al tumen u chakchak, boox wa káafej u paach. U wi' jach suuts', jach ki' yéetel yaan u ki'boonil ku yila'al bey u ki'il frambuesa wa mango.

Le jejeláasil ja'asa' ku ja'anta'al fresco, ba'ale' xan ku meyajta'al ichil dulces, postres yéetel bebidas.

Le ja'as chak yaan vitaminas A, B6 yéetel C, bey xan minerales yéetel antioxidantes ku ts'áaik u chakchakil u paach. Le nutrientes lela' ku yaantik u toj óolal yéetel ku kanáantik le wíinkilal.

Ja'as manzano

Botánicamente leti' jump'éel cultivar ti' Musa × paradisiaca (Grupo Silk, AAB), ku taal tu xak' Musa acuminata yéetel Musa balbisiana.

Le ja'as manzano ku k'aba'etik bey je'ela' tumen u ki'boonil yéetel u ki' wi'il ku yila'al bey u ki' manzana wa sáamak. U yich ma' jach chowak, ba'ale' jach bek'ech yéetel táanil. U wi' suuts' yéetel jach ki'.

Le ja'asa' ku ja'anta'al fresco, ba'ale' xan ku meyajta'al ichil postres yéetel jejeláas ja'analo'ob.

Le ja'as manzano yaan fibra, potasio, vitamina C yéetel vitamina B6, ba'alo'ob ku yaantik u meyajil le náakal, le muk'il yéetel u toj óolal le wíinkilal.

Ja'as dominico

Botánicamente leti' jump'éel cultivar ti' Musa × paradisiaca (Grupo Dominico wa Lady Finger, AAB).

Le ja'as dominico ku ts'áaik chan yicho'ob, táanilo'ob yéetel jach ki' u wi'. Tumen le ba'alo' jach ya'ab ku ja'anta'al fresco. U wi' suuts' yéetel yaan u ki'boonil, tumen jach ki'imak óol ku ja'anta'al tumen paalalo'ob yéetel nojoch máako'ob.

Le ja'as dominico yaan carbohidratos, fibra, potasio, magnesio yéetel vitaminas ichil le grupo B, ba'alo'ob ku ts'áaik muuk' yéetel ku yaantik u meyajil le wíinkilal.

Ja'as macho

Botánicamente leti' jump'éel cultivar ti' Musa × paradisiaca (Plantain, Grupo AAB).

Le ja'as macho ku k'ajóolta'al tumen u nojochil yich, u bek'echil yéetel u p'íits'il u paach. Ma' suuk u ja'anta'al crudo; ku ja'anta'al wa hervido, wa p'íibil, wa taats', wa ichil jejeláas guisos yéetel ja'analo'ob tradicionales.

Ichil u janalil Yucatán yéetel tu láakal Méexiko jach k'a'abet uti'al u meyajil ja'analo'ob dulces yéetel salados.

Le ja'as macho yaan ya'ab carbohidratos complejos, fibra, potasio, magnesio yéetel vitaminas A yéetel C, tumen le ba'alo' jump'éel janal ku ts'áaik ya'ab muuk' yéetel utsil ti' le wíinkilal.

Ja'as enano

Botánicamente leti' jump'éel cultivar ti' Musa acuminata (Dwarf Cavendish, Grupo AAA).

Le ja'as enano ku k'aba'etik bey je'ela' tumen ma' jach nojoch u che', bey xan ma'alob u pa'akal yéetel u jóok'ol u yich. U yich mediano, ku suut k'an u paach wa sáamak yéetel u wi' suuts', ki' yéetel yaan u ki'boonil.

Le jejeláasil ja'asa' jump'éel ti' le asab ya'ab ku pa'ak'al tumen u ya'abtal u yich yéetel u ma'alobil uti'al u koonol.

Le ja'as enano yaan carbohidratos, potasio, vitamina B6, vitamina C yéetel fibra, ba'alo'ob ku yaantik u ts'áabal muuk', u meyajil le muk'il yéetel le nervioso sistema, bey xan ku yaantik u toj óolal le wíinkilal.