Wp/yua/Iik'

Káastlan t'aan: Viento yéetel aire.

Iik'

Ich maaya t'aane' k'ajóolal'an beey iik'e', le ba'ax ku yútsbentik maako', bey xan le ku wiliwiltik ba'alo'obo', ichil maaya miatsile', iik'e', ma' chéen leti' le ku báak'pachtiko'ob wáa k úuts'bentiko', iik'e' u yóol máak, u kuxtal, le óolale' le maáx ku k'aja'amntale' ku ya'ala'al u kuchmaj iik', wáa u yiik'ale' ma' ma'alob aniki', le óolale' k'abéet u bin tu yiknal juntúul jmeen ti'al u ts'a'akal yéetel u beeta'al u péek le iik' ichil u wíinkilalo'.

Yaan jejeláaas meyajo'ob yaan ba'ax u yil yéetel u k'uchik iik' máak, le k'iin ku k'oja'antal wáa máaxe' unaj u beeta'al looj, wáa jaanlil kool (meeyjil kool, waajil kool).

U máan iik'e', ba'ale', ya'ab u téenele', le k'iin ku jéenantikubáa chokoj iik' yéetel síis iik'e' ku béetik u yantal chak ik'al.

Chak ik'al (huracán)

Chak ik'ale' ma' u káat u ya'al wáa le iik'o chak u boonil, ichil u tuukul maaya kaaje', le chako' u k'áat u ya'al xan muuk', bey túuno', chak ik'ale' u k'áat u ya'a'al iik' táaj yaan u muuk'.

Tu lu'umil Yucatane', jach suuk u máan chak ik'alo'ob, ichil le chak ik'alo'ob jach k'ajóola'ano'ob tumen u beetmo'ob ya'ab loobo', ku k'a'ajsa'al, Gilberto (1988), Isidoro (2002), Wilma (2025), Delta (2020).