Wp/yua/Dzan



Jump’éel ti’ le 106 u méek’táankaajilo’ob ku beetiko’ob u péetlu’umil México ku k’aaba’tik Yucatán, ti’ yaan tu nojolil le péetlu’umila’ yéetel yaan kex 90 kilometro tu noojolil u nojkaajil Jo’. U chowakil a lu’ume’ ku chukik 61.31 km2. Ku chíikpajal ti’ INEGI (2020), le méek’táankaja’ yaan 6003 u kajnáalilo’ob, ti’ le je’elo’oba’ yaan 51% ko’olelo’ob yéetel 49% xiibo’ob. U k’aaba’e’ ku na’atpajal bey “Wey ts’uume’, júute’, níike’, lúucbe’ ”.
Le méek’táankaajilo’ taak’al ti’ u xamanile’ u méek’tankaajil Chapab, tu noojolile’ Yotholin, Ticul, lak’inile’ Mani yéetel tu chiik’ine’ Ticul.
U lu'umil yéetel ja'
[edit | edit source]Óol tuláakal U lu’umile’ táax, mina’an ti’ nukuch múulo’ob ka chíikpajak; u lu’umilo’obe’ ya’ab ch’och’ol , ku meyajta’al u jejeláasil u pak’alil pak’áal, u tséenta’al wakax yéetel hortaliza. Le méek’tankaajila’ junxóot’lu’um ku táakpajal tu’ux ku jmáan ja’ tu noojolil Yucatán. Le ja’ ku meyaj ti’o’ ku taal yáanallu’um, le ba’alo’ob je’ela’ jach bey u yúuchul Yucatán.
U k'iinilo'ob
[edit | edit source]U climae’ calido subhúmedo, ku k’aaxal ja’ tu k’iinilo’ob ja’ajalil yéetel beeyxan ma’ jach jeets’el tu k’iinilo’ob ke’eli’. U chokolil k’iine’ ja’abile’ 25.4°C, u ka’anaile’ ku yúuchul tu k’iinil mayo yéetel u kaabalile’ tu winalil enero. U ya’abil chaake’ ku yúuchul ichil u wina’alilo’ob mayo yéetel junio, tu’ux ku chukik u precipitacionil media bey 469 milimetros.
U cha'anilo'ob:
[edit | edit source]- U k'iinil ko'olebil Candelaria:' le cha'an je'ela' ku yúuchul tu k'iinlo'on 29 ti enero tak 2 ti' febrero, ba'ale' u k'iibmesajilo'ob le cha'ana' ku kaajal k'iino'ob táanil ti' le vaqueriao, u yáaxe ku yéelsa'al le ko'lebilo', uti'al u beeta'al u procesionil, yéetel xane' ku yúuchul gremio'ob, le je'ela' ku jóok'ol sáansamal ti' jeejeláas najo'ob, yéetel xane' saansamal ku beeta'al u procesionil le je'elo' ku jóok'ol ti' jump'éel naj sáansamal.
- U k'iinil Cristo de San Roman: le cha'an je'ela' ku yúuchul tu k'iinlo'on 10 tak 14 ti' septiembre, ba'ale' u k'iibmesajilo'obe' cha'ana' ku kaajal k'iino'ob táanil ti' le vaqueriao', u yáaxe ku yéelsa'al le ko'olebil tu k'iinil 05 ti septiembre, uti'al u beeta'al u procesionil, yéetel xane' ku yúuchul gremio'ob, le je'ela' ku jóok'ol sáansamal ti' jeejeláas najo'ob, yéetel xane' saansamal ku beeta'al u procesionil le je'elo' ku jóok'ol ti' jump'éel naj sáansamal.