Le cha'anilo' jump'éel k'iimbesaj suuk u beeta'al ti' mejen kaajo'ob.
Ba'ax suuk u beeta'al:
Vaaqueria, le je'elo' le koolelo'obo' yéetel le wíiniko'obo' ku múul yóok'oto'ob
Ba'ax ku búukintiko'ob:
Ko'olelo'obe' ku ts'áaiko'ob jump'éel terno. Le je'ela' jump'éel choowak nook' chuuya'an ti' u nu'ukulil chuuy u k'aaba' ich káastlan "Máquinas industriales". Xíibo'obe' ku ts'áaiko'ob u choowak páantalon yéetel u choowak cáamisa yéetel u p'ok, sak unaj u boonil tuláakal u nook'o'.
Ba'ax ku beeta'al te k'iimbesajo':
Te yáax k'iino'obo' le máakobo' ku múuch'ikuba'ob utia'al u tsikbatiko'ob bix ken u beetiko'ob le k'iimbesajo'. Ya'axe' ku beeta'al le payalchi'o', tuláakal le máako'obo' ku bino'ob u u'uyo'ob. Ku k'uchul le k'iin jeets'a'ano' u yéensa'al le kilich saanto, le máax tu éejentaj u beet u paadine' utia'al u k'exa'al u nook'e' leti' ken u bis le nook' tu najil k'ujo'. Ts'o'okole' ku xíimbalta'al le kilich santoo wáa le ko'olebilo' ichil le kaajo'.
Paay wakax EspitaPáay wakax:
Le páay wakaxo' jump'éel cha'an utia'al a náaysik u yóol le kaajnalilo'obo', tu'ux ku yokol le vaaqueros u léejik le waakaxo'.
Cha'an: jump'éel péeksil ich káastlan ver, mirar (cine, televisión, espectáculo).
Ti’ Yucatán, le k’áaxil wakaxo’ ma’ chéen u k’uchul España ka’ach. Le máasewalo’ob mayao’ tu k’exik tu meyajil, tu páajtal u p’éel u ts’íibil kuxtal tu láakal kaaj.
Kex k’uchul ichil le u yáax k’uchul ts’íib máako’ob ichil lu’um ichil le ja’abk’iin XVI, le mayao’ob tu ts’áantik ichil u paajo’ob Kili’ich noj máak ku kanáantik. Ma’ chéen cha’an, ba’ale’ junp’éel cha’an tu láakal máako’ob.
Le k’áaxil wakax yaan ichil le cha’an: yaan noj k’ul t’aan, yaan hanal yéetel u much’kíintik u ba’alo’ob le máako’ob. Le ts'ipit k'ab che'ob ku ts’áabal ichil u ts’íitil kaaj, naats’ ti’ Naaj K’uj yéetel ts’ono’ot, tu ya’alik u yaantal u k’a’ayil yéetel u k’ajóolil.
Ichil Yucatán, ya’ab k’áaxo’ob wakax ma’ ku kíinsik le wakaxo’. Le jach k’abéet ma’ le J paay wakax, ba’ale’ le láakal máako’ob ku yéetel u páajtal: J kanan wakax’ob, kaajo’ob yéetel le wakaxo’.
Le k’áaxil wakaxo’ yaan u yóok’ol ichil u na’atil úuchben maya. Yaan u ts’íibil tsolante, bey xan u meyajil hanal. Le cha’an ku ts’áantik le máak, le lu’um yéetel le k’uj.
Tu ts’ookil, ti’ le mayao’ob ichil Yucatán, le k’áaxil wakaxo’ ma’ chéen cha’an. Ba’ale’ junp’éel suukbe'enil ku kuxa’an, tu’ux ku much’kíintik le k’ajlay yéetel u na’atil úuchben maya.