Wp/yua/Bu'ul

Bu'ul, jump'éel pak’al k’ajóolta'an tumen tuláakal wíinik, chen ba'axe' yaan u baats'il tu'ux u taal, yaan kex lajun ti' u yóoxk'aal u jejeláasil u pak’alil wayile’ tumen ku taal ti' América. Jump'éel pak’al suuk u beeta'al tumen ku pak'al yóok'ool kaab. Ya'ab u jejeláasil ku beeta'al jaantbil je'el bix le ak' bu'ul yeetel tikin bu’ulo'.

U tsikbalil bu’ul

Jump'éel janal k'ajóolta'an tumen úuchben maaya’ob: tu'ux úuchil ka'ache' u p’íitil u janal maaya’ob úuchil jabo’ob, leti’ u yáax pak’alil ti’al u jantal. Chun u pak’al 700 ja’ab a. C. ti u nojolil México yéetel Guatemala. Mexico’e’ u nativosilo’obe’ leti’ob yáax pak’al le boox bu’ulo’, le sak bu’ulo’ yéetel u jejeláasilo’ob. Tak xane’ tu pak’ob chichantako’ob yéetel nuuktako’ob.

U paak’al bu’ul

Le bu'ulo' ku yaantal ken anak u p'íit síis k'iino'ob, u yaak'ile' nuuktak ku bak'kuba ti' che' wa ti' u winkilal le nalo', ku pa'ak'al ken p'atak ma' jach u k'áaxal ja', unaj u ju'ulul men le k'iino' tumen yo'olal u yokol tak tu mots le pak'alo'.

U jejeláasil u jaanta'al bu'ul

Le bu'uulo' je'el u páajtal u jaanta'al chéen beey k'abaxilo'; chen ku cha'akal yéetel junjeek' apazote yéetel u ta'abil u p'iis a jaantik. Bey xane' je'el u jaanta'al bu'ulil k'éek'ene', le je'elo' láayli' je'ex le k'abaxilo', ba'ale' chen ku ts'abal u bak'el le k'éek'eno'. Yaan máaxe' jach ki' ku jaantik juch'bil bu'ul (yaan tu'uxe' k'ajolta'an je'ex, máaybil bu'ul, tsajbil bu'ul), le je'elo' chen ku cha'akal, ts'o'okole' ku ju'uch'ul ti'al u tsajal yéetel jump'íit kuukut p'aap'ay xota'an.