Wp/tly/Tolışon ensiklopedə şair

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | tlyWp > tly > Tolışon ensiklopedə şair
Jump to navigation Jump to search


Urusi tənqidəvon V.Belinski nıvıştedə ki, A.S.Puşkini "Yevqeni Oneqin” mənzumə roman çe urusi jimoni ensiklopediyəy. Nıko kıvoləti, har kəs çe şair Əbdulrza bədiə əsəron bahando, çə yolə odəmi vəzminə sıxan bəçe yod bome, dırıst bovə bəkarde ki, Əbdulrza müəllim, həqiqətən, çe Tolışi ensiklopedə şairebən! Ə.Əhmədovi poeziyədə çəmə diyori təbiət, fauna, flora, məişət, tolışə jimon hartərəfə de məhorəti bə ğələm sə bıə. Tolışon ğədimə tarixə vıron, xəlqi dastkoəti, pişə-sənəton de bədiə vasiton bə nəzm kəşə bıə.

Bovə bıkənən, Ə.Əhmədovi nıvıştə şeiron, yoləhəcminə poemon hay qıleyni Tolışə məholi i poəku qəp jedə.

Şairi tarıxəvon, etnoqrafbey bəçe bədiə ofemoni musbətə təsiriş bıə ki, əv iştə əsəronədə bə tolışi jimoni təsviri qeşə vırə doydə. Məsələn, "Vılə çanqə” sıftənə şeirədə ("Mustəzad”ədə) şair çe tolişon çand navnəniə pişə-sənətiku sıxan okardedə. "Ivrə çəmə dədə yurde – Tolışe” etnoqrafikə poema təmom bə ın mevzu həsr kardedə:

1) qələvonəti // moləvonəti, 2) qovonəti// hovosəti// çoəvonəti:

Kəfşəno tutək jəkəsi əznin qələvone, ya hiədə qovone… ("Vılə çanqə”, səh.6) yaxud co şeirədə:

Hovoskə boştəno ləmə əjəni, Hovosədə bə mion ğəmə dəjəni... ( "Şəvnışt”, 07.2006)

3) vəyəvandəti; dəfjənəti, həvojənəti:

Hıstebən çokə raxson, veyə mahneon, tukə vəyə mahneon...

Vəyondə kinon dəf əjənin... Əvotin: çı çokə raxsə həvone (...s. 6) yaxud co şeirədə:

Vəyə əbi de mahne, de tirinqə, De dəp je, de kinon dastkə şilinqə... ( "Ivrə çəmə dədə yurde—Tolışe”, "Ş”, 07.2006)

4) Tomonboftəti:

Tomon boftə vəyu dastko əjəni ... ( iyən əyo)

5) derziəti. 6) osyovonəti:

Osyo çəxisə ov eəmi de novi, Çe ruədə oəkırnin bə osyo ovi... yaxud:

Şartuki dinqədə kuye çəm hestbe, Çəy bırzədə patə polo təm hestbe...

7) Kılvəvonəti :

Tolışi ko-pişəbe kılvə qəte, Xəyiş vində, ki çəvədə qətəşe...

8) meşvonəti (kandımuz oğəte), 9) lovonəti // kijəvonəti :

Qandım kaştə bəpeşt əkəyn lovoni, Çəyo ə hi aspardin bə qovoni...

10) aşpeşəti:

Aşə xorəkisə si- pioz ancənin, Təmin əbi qeşnı- şivit bancənin...

11) vişəvonəti// təvəvonəti:

Kinon bə band əşin bo çilə varde...

12) moyəvonəti :

Kulmə, moy əqətin de dumjən kəşe...

13) neçiəvonəti// tifanqəvonəti. 14) dulusəti// səynəvonəti; 15) devenəti:

Merdon əşin məzədə darz dəbastin...

16) boğ-bustonəti:

Şumə vırə əpəlin konə- konə, Bo zomsoni, bo xavzə, bo kuə donə... Hardə kırçə, zomsoni kuz-kuz əbi...

17) kaştemonəti:

Tuki vaxti kosib hişi peəğandi... Bo şekeli sıftə donə ərumnin...

18) pəsəvonəti//qələvonəti, 19) paşma ovojqoniəti:

Çıniə paşmə yəndı səpe eəçınin, Bino əkəyn dəy lefi, lefçə dəje... Əvıjqınin paşmə de yoli – ruki, Əçey toği ərıştin de ço –duki...

20) ərəkəşeəti, 21) dərqəzjənəti, 22) ərəbəvonəti, 23) aspavonəti, 24) moldoəti // həyvondoəti:

Ha kəsi kəybəsə əbi mol – mələ, Qo, qomuş, zandəqo, asp, pəsə qələ...

Ə. Əhmədov iştə şeironədə Tolışədə beməyon nomi de fəxri qətedə, de məhəbbəti çəvonku bəhs kardedə:

1) do – çuon nom: umbur, uləs, vən, qenləş, bəlel, kıv, vızım, rəzo, nil,

Tovostonədə əvəyn iştə ezımi, Bəlel, uləs, umbur, qenləş, vızımi... ( "Ş”, 07.2006 )

2) Ləlqılə doon nom: hulu // hullə, hındəmo, ser, viz, inci, əyu, huştuli, əno, ambu, rəz // anqə rəz, limo, ciyoqılə, hındıl, vəjələ,

Tolışədə de bolo-puri zəminədə veyə beməyon dinyo hiç vırədə ni. Çəvon veyni həzo dardi dəmonin. Şair çəvon nom-nışoni iştə şeironədə de məhorəti oko doydə, de eşqi-həvəsi vətəni ji – peyə neməton bə zıvon vardedə:

3) tərəvəzə nomon: kavuə, rəyfon, nənof, şivit, qeşnı, si, piyoz, marzə, punə, siyoğ, ğəzəğe,həlimdur, kosni,

Çı nəxoşi dəmon nənof, marzədəy.

4) boğ-bustoni neməton: kırçə , xavzə, zomsoni, ku, qamək, 5) taxılon : şartuk // bırz, qandım, məkə, noxut, məyju, laqə, arzın:

Hamsuə əşi çe hamsuə kəy bə şəvnışt, Qəvçərəz duz əkəyn: bıştə, noxut, pışt...

6) puşemonon, boftəyon: leğ, dəlo, pizə, siyosə, leğərıştən, cebend, vış...

Tolışon kosib bıən, deştə zəhməti, de ko dastkoəti jiən, bə deşmeni qıyoşon qordoniəni. Ə. Əhmədov tolışə ko aləton nomi kəşeku, bəvon tarif doyku si bedəni, çəvonədə çı yodo beşəyonən bə yod vardedə.

7) bə xəməni aid bıə nomon: hiyə // hiə, bılanq, şonə // şənə, dovlə, vəlokə, vəl, bırqezı, duk, doxlə, qo-duş, lokə, lokəku:

Kali kəson taxıl əkuen de vəli, Vəl əqordnin de zandəqo, de kəli.

8) ko –kosibə diləqon: bor, borəqəv, bordum, pəl, pələqəv, pələdum, boretırın, borətıkə, pojə, pojətık, təvə, dəyqıs, dərqəz, kırtəğə, sırd//şındı, tişə, ərə, ləvo, vışol (vışi hırdəkə diləq):

Kosibi dast bor, pəl, ərə, təvədəy…

9) bə patemoni aid bıə hardənə çiyon: şıt, cır, kasp, mos, pəni, loku// luku, nun, fəti, kukə, zerən, ordə, həmi// həmi potə//həmijəy, polo ( dizə polo, peşə polo, mıvə polo...), aş ( duynə aş, şıtinə aş, boxlə aş, sipiə aş...), soklə bızbaş, bıştə kəbob, bıştə, pışt, kuku// moğnəkuku, boə // hındəmoə boə, anqivin // şon // xomə şon:

Bə surfə aş əvoy, loku, nun, fəti... (Ş”, 06.2006)

Tolışi har vırə boğe, bustone, Ləl-qılonış, jıbızın, xomə şone...

10) bə məişəti aid bıə nomon: çipoğ, dom, səfə, bul, dumjən, səl, biz, poloparzın, popelınqə, pandəmu, qulmex, hanə, tənu , kırıj, çekərə, darzən // luti ( naxşeğand), şoti (şotəkə), zırno // zırnolulə, dəf, şıp, şıppu, şımşi, ğəmə, qivə:

Buruz bardən de qivə,.. Əçəy şımşi bə qəv, bə hu bıredə...

11) Səynəyon (ğabon) nom : mənğəl, polokırçəkə, duə, mavlə, bərni, hımbə, keçə, nimçə, çamçə, sokrə, piolə,

Ə. Əhmədovi poeziyədə kijə - kəvulon, pərəndon nomi yolə vırəş histe:

12) kəfşəni pərəndon: kujkaq, kəvələ, şor, mıv, bılbıl, kafte, kuməyjə, kuəzinq, lo, qopisə, ləkkoə, dokuə, səsinə, kəjələ, put, loşkor, ğəce// qəcı, vişəçuk,

Mıv əqətin hejo de domi, səli... Veyə deşmen emə iyo de canqi, Rəsən bə Tolışi de putə çanqi... ("Ş” 06.2006)

13) so – bə kijon : kaq, suk, verə, soklə, bili, bət:

Tolışi fauna (həyvonətə aləmi) curəbəcurə nevon Ə.Əhmədovi şeironədə vırəbəvırə nomə qətə bedə, de maraği tarif kardə bedə:

14) moyə kuləyon: moy, kulmə, sol (siyosol, sipsol) çəyə- kulə, ğızlələ, naminə): 15) kəfşəni həyvonon: şir, pələnq, neçi, rivos, əşivo, deləvuzez, şəğol, rıvos, cırısk , ruyəjılə, həvuş, hırs, xuq // vaza xuq, kubız; 16) so –bə həyvonon: pəs, və, bız, hə, kıtə, potə, kırə, asp, sıpə, kutlə, kıtı, qo, quq, qevı, kələ, qomuş, kəl, kəlçə...

Qonə bo de kələ ərbə əkırnin... Imon həmmə çı Tolışi adətonin

Şairi şeironədə bə sətanə çiyon, olətə nomonən ve rast omedəmon:

17) sətanon: kolo, pəlu, şol, ğıj // ğıjə kolo, çoxo // siyo çoxo, şəlbend, şım, poftə, quəve, lef, lefçə:

Tolışi coğrafiə vırə diməy səpe Ə.Əhmədovi şeironədə bənə xali- xaliçə deştə ranq - risiniəti bə çəş çiedə: məkonə nomon vırəbəvırə nuşu doydə:

18) bılındə vıron: band, də, vişə, kıçol, bırkandul, daşt, pard; 19) ovə vıron: honi, ru, cu, se (l), mırdov, qolə, çolə, qol, tul, lehmə, silə... 20) kaştemonə vıron: tuk, hi, məzə, xəmənco; boğ, buston... 21) somiə vıron: qoçə, pəsə qələ, kə, kumə, təvilə, ləmə, ləm, osnəğə, osyo... 22) məskənon: Tolış, Lankon, Lik, Masallu, Ostoro, Mədo, Moğon, Hirkon, Zuən, Hasullu...

Ə.Əhmədovi şeironədə tolışon jimon, xəlqi məişət, Tolişi coğrafiyə diməkut, ji-peyə sərvəton de həvəsi tərənnum bedə. Əmə bə çəvon kali qılon işarəmon karde. Mevzu həxədə qeşə otırne - umute omə nəsli koye. (ALLAHVERDİ BAYRAMİ)