Wp/tly/Tolışi

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | tlyWp > tly > Tolışi
Jump to navigation Jump to search
Tolışə zıvon
Səheyə nom: Tolışə zıvon
Keşvəron: Azərbaycan, İron
Məholon: Lankоn, Ostoro, Lik, Masalon, Varqədiz, Biləsıvo, Həmoşəru, Səlyon, Natəçolə, Saatlı, Sabirabad

Masal, Ostoro, Rezvanşəhr, Həştpər (Taleş), Nəmin, Şəft, Fumən, Some-e Səra, Rəşt, Rudbar, Biləsıvo (Bilesəvar), Parsabad, Xəlxal (Heroabad)

Rəsmi status: Ironi zıvonon de ədəbiyoti Akademiyə
Sıxan kardəkəson həməyəvo aşmard: 2.000.000-2.500.000
Reytinq:
Ğəziyə
Kateqoriya: Hind-Avropə Xeyzon
Hind-Avropə Xeyzon
Hind-İroni xol
İroni qrup
Kaspiyəni qrup
Nıvıştəy: Latin, kiril, farsi
Zıvoni kilid
QOST 7.75–97: тал 650
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3: tly
Talysh language dialects.svg
Diəkə: Zıvonon


Tolışə zıvon çı Hind-Avropə zıvonon xıyzoni dılədə bə ironzıvone. Tolışə zıvoni barədə ve alimon ıştə sıxanondə vote bəbe ki,həmə iqlə rayədən.Ə.Kəsrəvi, B.V.Miller iyən co alimon Tolışə zıvoni çe ğədim azərion zıvon bey votedən ,çəyoən ıştə bı raysə həkəm mandən.

Tolışon ğədimə hərfon de çəvon Midiyə nomədə keşvəri nıvıştəyon de Şumeron hərfon zınə bedən. Mande ısətnə vaxtonədə Tolışon ıştə zıvoni de dınyo har qılə xalqon hərfi oko doy zındən. Pentono çəmə bəşmə edoştoə kiril iyən latıni hərfon bımi timsal be bəzıne. Əyən bıvotəmon ki,tolışi ısətnə İroni keşvərədə jiə tolışon ıştə nıvıştəyondə ərəbi-farsi hərfon oko dodən.

Pentono bəşmə ehdə doə hərfon dılədə A,E,Ə,İ,I,O,U hərfon sof saitin. Əmandəniə hərfon samitin,kali qılonən bənəy Y,H hərfon korə samiton reçədən. Tolışi zivonədə diftonqon, moə, çoə, poə, zoə, şuə, kuə, duə, buə, zuə, ruə, ğoə, huə, viə, biə, luə, diə, çiə, tiə, niə, iyən co sıxanon hestin ki, çanəndə bıvbotoş nıvışte bəbe.

Mande dıqlə(qitə) samit iqlə vırədə bıə sıxanin vote bəben ki,nin. Koy jəqo sıxanon hestınbuən çəvon veyni ərəbi zıvoniku peqətəyonin.Məs: sinn, iddo, Məkkə şəkkok ərəbon sıxane. Şəkkə, hıkkə, pıkkə, çəkkə ,ləkko tolışi sıxanonin. İjən votem pidəme ki, jıqo sıxanon qırd kamin.

Tolışə zıvoni qıləyən zanqinətiş bəvədəy ki,de I hərfi bino bə sıxanonış hestışe. Məs: Isət, ımruj, ıma, ısət, ıştə, ım iyən co sıxanon timsal nişo doy bəbey. Jıqo sıxanon I hərfi vırədə E hərfən oko doy bəbey. Tolışə zıvoni ədəbi zıvoni bərbod holədə bey votemonədə (şifahi) ıştə ıştənbəsətiş E hərfiş de I hərfiş əvəz karde ehtimolış heste.

Tolşi zıvonədə dıqlə dialekt iyən vote bəbe har di ıştə şivəş,ləhcəş hestışe. Hejo əçəy hocubətdəy ki,kali tolışon ıştə qəpjemonədə sırafə U vırədə namnozıkə Y hərfi oko dodən. İronzıvonon dılədə dıminə jıqo qılə hol ni. Im iqlə tolışə zıvonədə Ostoro kali di tolışon zıvonədə votə bedə.Kali alimonən ım hərfi Tolışə hərfon dılədəşon vindeşon pidəşone.

Çı kali tolışşunosa alimon ray jıqoy ki,tolışə hərfon dılədə namnızokə Y vırəş nişe. Mande be bəzne vəoməydə bənəy urusi zıvoni namkardə nışonə ( myak znak Ь) nomədə qılə nışonə bə miyon bekardə bıbu.

Əmənən peştıpurimon ki, qırd kamə vaxtədə dınyo alimon çı tolışə zıvoni havərisə bəştə cım bədon! Tolışon zıvon de azəri zıvoni i nəslədəy, dəy nezə ğohome.(1) Tolışon jiedəbin. tosə səlcuqon ome, esətnə İroni xəremədə, Azərboyconi nısoədə.yəni Tolışıstonədə. Peşo Azərboyconədə jimonbıkə tolışon veyni assimilyasiyə bin, qəp jəydən esət azərboyconi zıvonədə- tırkə zıvonədə. Tolışıstonədə tolışon aşmard kam nişo doə bedə rəsmiyə siyahisəyonədə : 200.000 qeyri- rəsmi 300.000 nəfər. Əmmo əsıl rostiədə 2.000.000 nəfərisə veyin. (2)
Azərboyconi territoriyədə, ğərəzi tolışon, 23 etnikə xəlqon jimon kardedən: ironəzıvonə xəlqonədə- kurdon, taton... iberəqafqazə xəlqonədə: udi, avar, ləzqi... i. c. Tolışə zıvoni nezə ğohomonədə qıləyni Nəxçivon viloyəti Ordubadi rayonədə jimon bıkə kiliton bən Bı zıvonədə qəb jə əholi təmom assimilyasiyə bıə, ımrəjnə azərboyconi zıvonədə (bə tırki) qəp jəydən. Bınədə bə tolışi zıvoni ən nezbə zıvonon zaza iyən kurdonin. Tolışıstonədə, İroni xəremədə məskunbə tolışon hestışone çanqılə dialekton, şivon...(3) 1929-nə sorədə bo SSRİ tolışon nıvışteyo tərtibbey latınə əlifbo. 1938-nə soriku peqordinəbe bə krillə əlifbo, əmmo oko doə nıbe. Çumçıko Stalini repressiya siyosəti -vahidə milləti ğıbon şe çanədə xəlqon, çəvonədə qıləyni tolışə xəlq, tolışə zıvonbe. Bə siyahi sə nıbe, ğədəğənbe tolışi nomə qəteən. Ta 1989-nə sori siyahiqətemonədə de tolışə xəlqi fəolon hınə, mıborizə nəticədə tolışə xəlq sənibəton bə siyahi sə be, əvən kamişi.

Qrammatikə[edit]

Əvəzəkə Şəxsə əvəzəkəon: az/mı, tı/şımə: əv/əvi- əvon hestışone tolışi zıvonədə bəştəxos vırə. Məsələn erqətivə cumlonədə oko doə bedəni şəxsə prefikson:

  • mı/mən/ ın kitob handə/ mı xorok hardə// Az ın kitob handəme/ Az xorok hardəme (4)

Kali prefikson( navsıxanon) hestin ki, soyə şəxsə əvəzəkonədə soxtedən xıvandə(soybəti) formon. : "če/çı / ča/çə" iyən "eš/ış / še/şı". Mırəkkəbə formon heste həmən tati zıvoni dialektonədə
Soyə formə
Şəxs Coyli Cəm
I az/əz, mən[5]
Ama/əmə
II tı/te[6]
Şımə/šema
III əv/ay Əvon/ayēn
Xıvandə(soybəti) formə
Şəxs Coyli Cəm
I Çı-mı/če-men, če-mi Çə-mə/ča-ma
II Iş-tı/eš-te Şı-mə/še-ma
III əçə-y/ çə-y:ča-y, ča Çə-von/ čai:mun

Felon

  • Feisoxtə navsıxanon: Ə/O, Bİ/ İ/ E/Ə, Pe/Pİ
  • Həşə şikilədon: ne, nə, ni
  • Lazım iyən əmr formə prefiks: BE
  • Halə kateqoriya soxtə əloməton: ə, bə, də...

Şəxsə şikilədon
Şəxs Coyli Cəm
I -em, -ema, -emē, -ima, -um, -m -am, -emun(a), -emun(ē), -imuna, -imun
II -i, -er(a), -eyē, -išaو -š -a, -erun(a), -eyunē, -iruna, -iyun
III -e, -eš(a), -eš(ē), -a, -ē, -u -en, -ešun(a), -ešun(ē), -ina, -un
Felon təsrifot
I şəxsədə əmrə felon bınə iyən təsrif (dute) (4)
Xəremi (Lavandavili) Miyonə (Taleshdulaei) Nıso (Khushabari) Тати[8](Kelori)

Məsdər dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an
Dəvardə zəmoni əsosə bınə dut dašt dēšt dut
Esətnə zəmoni əsosə bınə dut dērz dērz duj
əmrə formədə (II şəxs) be-dut be-dērz be-dērz be-duj
Действительный залог
“Dute” feli məlum curədə təsrif
Формə Zəmon Xəremə
(Lavandavili) Miyonə (Taleshdulaei) Nıso (Khushabari) Tati (Kelori)

Məsdər - dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an
Təsrifəynə Esətnə zəmon dute-da-m ba-dašt-im dērz-em duj-em
„ Dəvardə zəmon dut-emē dašt-em dēšt-em bedut-em
„ Nəqli dəvardə zəmon dut-amē dašt-ama dēšt-ama dute-mē
„ təmomnıbə dəvardə zəmon dute-aymē adērz-ima dērz-ima duj-isēym
„ Dəvardə təmombə zəmon dut-am bē dašt-am-ba dēšt-am-ba dut-am-bē
„ Vəomə zəmon pima dut-ē pima dašt-ē pima dēšt-ē xâm dut-an
„ Esətnə dəvoməkə zəmon dute da-m kâr-im dašt-ē kâra dērz-em kerâ duj-em
„ Dəvardə dəvoməkə zəmon dut dab-im kârb-im dašt-ē kârb-im dēšt-ē kerâ duj-isēym
Lazımə formə Esətnə zəmon be-dut-em be-dērz-em be-dērz-em be-duj-em
„ Dəvardə zəmon dut-am-bu dašt-am-bâ dēšt-am-bu dut-am-bâ
F/ Ş hekayə formə Dəvardə zəmon dut-am ban ba-dērz-im be-dērz-im be-duj-im
Страдательный залог
Пассив

Формə Zəmon Xəremə
(Lavandavili) Miyonə (Taleshdulaei) Nıso (Khushabari) Тати (Kelori)
Məsdər - dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an
Təsrifəynə Esətnə zəmoni hekayə duta bē dəm dašta babim dēšta bum duta bum
„ Dəvardə zəmoni hekayə duta bēm dašta bima dēšta bima bedujisim
„ Esətnə dəvoməkə zəmoni hekayə duta be-əm be dašta abima dēšta bistēm duta bisim
„ Dəvordə zəmoni hekayə duta beəm dašta baima dērzistaima dujisim
„ Diyəroə dəvardə zəmon duta beəm bē dērzista bim dērzista bim dujisa bim
„ Настоящее длительное duta bē dəm kâra dašta babima kšra dēšta bum kerâ duta bum
„ Dəvoməkə dəvardə zəmon duta bēdəbim kâra dašta abima kâra dēšta bistēymun kerâ duta bisim
Lazımə formə L/f hekayədə duta bebum dašta bebum dēšta bebum duta bebum
„ L/ f
şərtədə duta beabum dašta babâm dēšta babâm dujisa biya-bâm
Halə əloməton iyən navsıxanon
Kali alimon tolışə zıvonədə 2 (vasitəynə- bevasitəynə), kalion 6 ( nominətiv, soybəti, səmtəti, təsirəti məkonəti, beşəti), kalion 4 ( nominətiv, qenetiv, akkuzativ, erqativ) halbe fikədən.
Halon əloməton iyən navsıxanon se zıvoni mıqoyisədə
Halon Əloməton Nımunəyon Farsi
Urusi
Номинатив
- sepa ve davaxa./ dərve Sag xeyli hâfhâf kard.
собака много лаяла.
Аккузатив
-i gerd-i âda ba men/ /həmə-i bıdə bə mı. Hame râ bede be man.
Дай их всех мне!
„ -e Âv(ov)-e-m barda Âb râ bordam.
Я заберу воду.
Аблатив
-kâ, -ku (from) ba-i-kâ-r če bapi// Tı çəyku çi pidə Az u ce mixâhi?
Что ты от него хочешь?
„ -ka, -anda -ədə (in) âstâra-ka tâleši gaf bažēn//
ostorədə bə tolışi qəp jəydən Dar Âstârâ Tâleši gap mizanand.
В Астаре говорят по-талышски.
„ De//-na (with) âtaši-na mezâ maka//de otəşi hənək məkə Bâ âtaš bâzi makon.
Не играй с огнем!
„ -râ, -ru –ro (for) me-râ kâr baka te-râ yâd bigē//bomıro ko bıkə,Bə Xıdo dıvo bıkə Barâye man kâr bekon Barâye xodat yâd begir.
Поработай за меня -поучись за себя.
„ -no//-o//-ko//-ken (of) ha-ken hēsta// ča (čečiya)ıştıno//ıştıko çiç mandedə Az ân, ce bejâ mânde? (Hamân ke hast, cist?)
Что из того остается?
„ Bə-//ba- (to) ba em denyâ del mabēnd// Bə ın dınyo peşt dəmavast Be in donyâ del maband.
Не принимайте слов близко к сердцу!
Эргатив
-i a palang-i do lorzon-i// ə pələnq-i do lorzonişe (Aorist)
Ân palang deraxt râ larzând.
Тот леопард тряс дерево.

Əlifbo[edit]

# Hərf Hərfi nom (tolışi) Hərfi tələffüz (tolışi) # Hərf Hərfi nom (tolışi) Hərfi tələffüz (tolışi) # Hərf Hərfi nom (tolışi) Hərfi tələffüz (tolışi)
1
Aa
a
a
11
ı
ı
21
Rr
er
r
2
Bb
be
be
12
İi
i
i
22
Ss
es
s
3
Cc
ce
c
13
Jj
je
j
23
Şş
şe
ş
4
Çç
çe
ç
14
Kk
ka
k
24
Tt
te
t
5
Dd
de
d
15
Ll
el
l
25
Uu
u
u
6
Ee
e
e
16
Mm
em
m
26
Vv
ve
v
7
Əə
ə
ə
17
Nn
en
n
27
Xx
xa
x
8
Ff
ef
f
18
Oo
o
o
28
Yy
ye
y
9
Ğğ
ğe
g
19
Pp
pe
p
29
Zz
zed
z
10
Hh
ha
h
20
Qq
qe
q

imrujnə Tolışə latinə əlifbo İronədə
Aa Bв Сс Çç Dd Ee Әә Ff
Gg Hh İi Iı Jj Kk Ll Mm
Nn Oo Pp Qq Rr Ss Şş Tt
Uu Vv Xx Yy Zz

Imrujnə tolışə kirilə əlifbo[9]
A a Б б В в Г г Ғ ғ Д д Е е Ә ә
Жж З з И и Ыы J j К к Л л М м
Н н О о П п Р р С с Т т Y y Фф
Х х Һ һ Ч ч Ҹ ҹ Шш

Imrujnə tolışə latinə əlifbo azərbaycanədə(10)
Aa Bb Cc Çç Dd Ee Əə Ff
Ğğ Hh Iı İi Jj Kk Ll Mm
Nn Oo Pp Qq Rr Ss Şş Tt
Uu Vv Xx Yy Zz


Oxonə soronədə bə çəş çidə tolışə zıvoni rostbemon, ımən de tolışon milliədərkemoni əloqəyne. Tolışon kompakt jimon kardə vıronədə surət peqətedə bə tolışi qəp jəyemon. Tolışi hınəsənət, kultura, ədəbiyot, zıvonzınəti roədə otırnon,tədğiğaton bardə bedə: qəzeton, kitobon çap bedə... bəştənə radio, televiziya soxtemoni i.c. həxə tələbon bə miyon noə bedə...

İstinod bıə ədəbiyot[edit]

1. ↑ Основы иранского языкознания: древнеиранские языки. — М.: Наука, 1979. — С. 49.
2. ↑ Ethnologue report for language code: tly
3. ↑ A COMPARATIVE DIALECTAL DESCRIPTION OF IRANIAN TALESHI A thesis submitted to the University of Manchester for the degree of PhD in the Faculty of Humanities. 2011 DANIEL PAUL SCHOOL OF LANGUAGES, LINGUISTICS AND CULTURES
4. ↑ 1 2 Abdoli, A. 1380 AP / 2001 AD. Farhange Tatbiqiye Tâleši-Tâti-Âzari (Comparative dictionary of Talyshi-Tati-Azari), p 31-35, Publication:Tehran, "šerkate Sahâmiye Entešâr" (перс.).
5. ↑ в данном случае e в латинице читается несколько схоже с русским гласным "ы"
6. ↑ тут также надо заметить, что e в талышской латинице читается несколько схоже с русским гласным "ы" и слово te звучит "ты"
7. ↑ Masali, K. 1386 AP / 2007 AD. Sâxte fe'l dar zabâne Tâleši (Guyeše Mâsâl) (Conjugations in Talyshi language (Masali dialect)). [1] (перс.)
8. ↑ имеется ввиду диалект не близкородственный к татскому языку Азербайджана-а ближе к курдскому и талышскому
9. ↑ Талышско-русский словарь/Толышә-үрүсә лүғәт", М., 1976
10. ↑ тут

Sitoton, səvonon[edit]

В Инкубаторе Викимедиа есть пробный раздел Википедии на талышском языке

В Викисловаре список слов талышского языка содержится в категории «Талышский язык»
• Грамматика талышского языка
• Толышпресс.ком: информация из Талыша
• НПО Талышский Филологический Институт
• профессор Б. В. Миллер. Талышский язык и языки азери
• А.Мамедов, к.ф.н. Талыши как носители древнего языка Азербайджана
• Н. А. Мамедов, Талышско-русско-азербайджанский словарь, Ин-т языкознания НАН Азербайджана, Баку-2006
• John Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, Laura Lucht. Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijan. SIL International, 2005