Wp/tly/Imrujnə tolışə ədəbiyot

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | tlyWp > tly > Imrujnə tolışə ədəbiyot

XX əsri 80 - nə soron oxojədə Ozorbojconi Millijə Hərəkoti (Tolışə Rostbemoni) vaxtonədə lonəjnə şəroit bə məjdon oməj tolışə ədəbijoti ozavzije, çəj sənibəton rost bejro... Lankonədə sənibəton bə fəolijət dəşe ədəbijə məclis “Fovcul-fusəha”. Zumand bej Lankoni Ənıvışton Ittifoğ, vej bin çəj bə tırki – bə tolışi nıvıştə uzvon. Bino bin “Ruşnə” tolışə poezijə məşğəlon. 90-nə soron lap sıftəku Tolışstoni mərkəzijə şəhron (Lankoni, Ostoro, Liki, Masali ) rəjonə rujnomonədə dərc kardə bin tolışə səhifon. 20.02.1992-nə soriku bino kardışe bə çapi rujnomə “Tolışi sədo”, şəhr Bokujədə tolışijədə bə efir beşe 15 dəğiğəjnə (?) rədiodojemon... Çap kardə bin çe tolışə şairon şerə, nəsrə kitobon... Tolışə maholədə dəb eqınije bə tolışi hande-nıvışte, bə jolə hərəkot oqarde tolışi umute ijяn qəp jəj: tolışə mınəvvəron, ruşinfikon bino kardışone bə tolışi hande-nıvışte. Tov peqətışe tolışə hınəsənəti ovci: tolışijədə nıvıştə bin tojə mahnejon, beşin bə məjdon bə tolışi handə muğənnijon. Bə tolışi hande be Baloğlan Əşrəfovi, Cavad Rəcəbovi, Israil Məmmədovi, Səməd Tolışi ijən co sənətkon məşhur bıkə. Zumand be çe xanəndon de mıasirə tolışə şairon əloğə, tolışijədə nıvıştə, məclisonədə handə bin çok-çokə ğəzəlon. Hətto Tofiğ Ilhom ıştən şer ənıvışti, bəj mahne pejəğandi, ədəj bə muğənnijon. Ha jığo-jığo, bə musiği ən nezə janr - bo ğəzəli po obəj Tolışədə... Tolışə ədəbijoti sənibəton intişorədə - çe tojə ədəbijə janron bə məjdon beşejədə vejə zəhmət bıəşone se qılə dij şairon, ruşinfikon - “əhli-urfonon” (Şəğoləse, Şilvo, Ğızlovo). Hejo çə unvonono beşə şaironin tolışə ədəbijotədə inğılob bıkə sənətkonən. Hənijən rost bəbe həmon mərkəzon ədəbijə məktəb hisob karde. Boçi ki, ımrujnə tolışə ədəbijoti ən jolə ustodon perəsən bı ədəbijə məktəbonədə: Qıləjni sədə şejdən Vəlişah Əlijev, Rza Musajev, Mirtəği Xilqət, Fikrət Əsğərov...(Lankon, Şəğoləse); qıləjni navədə şejdə Əli Nasir, Namiq Sadıxov... ( Lankon, Şilvo); çə qıləjni sədə mandejdə Tofiğ Ilhom, Xanəli Tolış, Cəmal Lələzoə... ( Masal, Ğızlovo). Dəvardə əsri 80 –90-nə soronədə bə qijəl omə millijə hərəkoti navədə bışon bıən esətnə tolışə şairon. 1988-nə sori 17 nojabriku jığo millijə hərəkoti nığo bıdə bıən tolışə şairon. Çəvon dılədə 70-80 sinədə bıə Əbdul Rza, Xanəli Tolışən hestin, 30-40 sinədə cıvonə Mirtəği Xilqət, 20-30 sinədə Azər Tolış, Ehramən... Sininə şairon cismən bə çəş pijən çidənbu, fəğət rufən hejo cıvonin, esətən romantikə əhvolədə əsəron nıvıştejdən.. Bo Ozorbojconi, tolışi səjvonəti, bo Xərəboği ozodəti mıborizə bardə tolışə şairon ıştənışon hejo mıborizə cəbhədə zınəşone, pi bıbun, cıvon bıbun, bə harujnə hodison ıştə mınosibəti ifodə kardejdən: ıştə şeronədə, mıhozironədə, məktəbonədə, dərsonədə, çajxononədə, har sahədə, har vırədə... 30-nə soronku jığo ustodon ustod Zulfuqar Əhmədzodəku, Mızəffər Nəsirliku omə əhvol-rufijə esətən dəvom kardejdə...XX əsri oxonə soronədə, tojə əsri sıftədə nıvıştə bıə şeron handeədə ijən jəğın kardejdəş ki, tolışə şairon ilham bəsə pojsəj, şairon dıl si bejdəni nıvıştejku. Bə hodison tat-tati mınosibət nişo dojdən, devri aktuolə mıvzujon bə ğələm səjdən, məmuron ijən xəlği arədə şe-şe nığıl bıə dərıjijə dəon vindejdən, həraj kəşejdən. Təhsili neqativə tərəfon, devri bə mınəvvəron, alimon, miəllimon, bə səvodi kardə zılm, bə maarifi biqonəti dojnejdə şairon dıli. Ğəlpə diplomon nişone hisob, dızdon, saxtə koon, xəlği bə dast dənoəkəson, narkotik, kisibəti, pijəçınəti, besəvodəti məmləkəti bənə mırıti erıznejdə, hardejdə, əmma ni çımi vəj bıqət. Fik bıdə ni bə əsıl alimon, miəllimon, sənətkon. Xəlğ vəşi-təşi mardejdə ıştə kədə, dast okardejdə bımi-bəj. Çiki heste peşt, «daj», pul, rəşvə dojdə, dəşejdə bə nav, şejdə bə vəzifə. Bəmə rəhbərəti kardejdən beğabiljətə, besərıştə, bebınə, besəvodə dumbılışton. Çəjo votejdən: "Ozorbojconədə elmi inkişof ni, ixtiro, kəşf ni, dınjo ən befərə məmləkətonsən bə dumo mandejdəmon”:

De tarifi kardən dəvə, 
Besəvodi dojdən bə və...
“Dı kərə dıj” nıznəkəson
Eqınjən bə puli ğəzon. 
Hıkm doedən korə pəson!
Bə səvodi cır dojdənin! (Xanəli Tolış)

De cəsorəti vote bəbe ki, Əli Nasir ımrujnə tolışə ədəbijoti bəjjijə timsole. Əli Nasiri bə Ozorbojcon Millijə hərəkot ome, tikəj bədiqə bə Tolışə Millijə hərəkoti lider oqarde, tribunə şeron nıvışte, inğılobijə hərəkotədə fəolə şirkət karde, 1990-nə sori janvarə manqi Lankoni hodisonədə fəolijət nişo doj, bə həbs şodoə be, bə Rusijə romə be, 1993-nə soron TMMR hodison bəpeştə sənibəton qətə be, 7 sor zindonədə hıte, çımi bəpeştə xəlği arədə, rujnomonədə, interneti sajtonədə bənə xəlğə şairi, bənə tolışə lideri, bənə jolə şəxsijəti, esə bənə Tolışə Mədənijə Mərkəzi sədri bəştə xəlği de dılısıxt xıdmət karde , ımon həmməj, kam ja ve dərəcədə har tolışə şairi tərcumeji- holin. Bı sahədə de Əli Nasiri i restədə mandejdən Tofiq Ilhom, Xanəli Tolış, Vəlişa, Sohrab Əhməd, Əhəd Muxtar, Cəmal Lələzoə, Cavanşir Pensəj, Zabil Mədoj, Nəriman Əğəzodə i. c. tolışə şairon. Əvon lozimə vaxtədə xəlği navədə şən, deştə otəşinə şeron, qəpon, nıtğon, himnon ğəfləti hano pekardəşone millət, boştə həxi-huğuği mıdofiəro, mıbarizəro pekardəşone, voşnijəşone. Çəvon inğılobijə şeron, hərajinə nıtğon rujnomonədə dərc bıən, bə dəftəron-bə vərəğon ovoştınijə bıən, zıvononədə əzbər bıən. Həbsxonon, təcridxonon, sərhədon, tənə-tohməton, məhrumijəton ( kosibəti, ninıbe, bekoəti...) səj zınəşonni çəvon və, tolışə şairon sədo Rusijəo, Irono, Varşavəo, Munheno, Londono, Vaşinqtono, ... dınjo co məmləkətono, co şəhrono bəştə xəlği rəsə, sərhədon dəvardə, divonış sındınijə, maftulonış osındınijə, zincironış sındınijə, de dəhıtən bəştə unvoni. Halijədə tolışə şairon fəolijət nişo dojdən dınjo har vırədə. Vaxt hestbe, de rujnomon, rədion, kitobon vositə pevolo bejdəbin çəvon sədo bə dınjo har vırə, esə internetədə sajton, portalon bə tolışi nıvıştejdən-handejdən, tolışə mədənijəti, hınəsənəti, ədəbijoti, zıvonşınosəti, tarıxi, elmi, sijosi... sahon otırnejdən, tojə-tojə tədğığoton, əsəron bə mijon nojdən. Tolışə xəlği fidoijə mınəvvəron bə har təzjığon, ğədəğon, zılmon durum harde-harde ıştə xəlği hestomoni bə dınjo bəjon kardejdən. Zabil Mədoj, Qəzənə, Səftər, Baloğlan Cəlil, Məmmədi Tapdıq...( Rusijədə); Əli Nasir, Bəxtijar Ruşin, Talıbi Şahan, Ehram, Azər Tolış, Zahir Əzəmət, Əsab Cəbijev...(Bokujədə); Məsud Devrani, Ibrahimxəlil Sovqat, Mehman Qaraxani, Mərasim Hacızodə, Nəriman Azəri, Sahibi Əhməd, Fərmon Zohrabi, Həbibi Hejbət,... (Ostoroədə): Baləddin Veşo, Nəriman Əğəzodə, Tofiq Nicot...(Likədə); Xanəli Tolış, Akif Soltan, Əkbər Paşa, Əbdul Rza, Cabir Nəsir, Cəmal Lələzoə, Məşədi Sadıx...( Masalədə); Vəlişa, Rza Musajev, Mirtəği Xilqət, Jadulla Sajad, Elxan Tolış, Samirə Əmiri, Xanəhməd Nahid, Mirhejdər Bəşəru, Quluş Xəlilova...(Lankonədə) jimon kardə şairon ımrujnə tolışə ədəbijoti təmsil bıkonin. Bə rəhmət şə şairon məxsusi ğejd karde səvobe: Ostoroədə Əhəd Muxtar (Kəkəlos), Cavanşir (Pensəj), Masalədə Bəhmən Saleh (Amburon), Tofiğ Ilhom (Ğızlovo), Lankonədə Şəkər Aslan (Boladi), Sajadulla Nemətov (Cil), Əmir Əjjubi (Zəvilə), Huccətulla Məmmədov ( Mamustə)... ımrujnə tolışə ədəbijoti zumandə bınovonon bıən. Bənə Zulfuğar Əhmədzodə, Mızəffər Nəsirli, Əhəd Muxtari, Tofiğ Ilhomi... karifejə xələfon bıə bəpeştə bənə esətnə şairon zumandə sələfon- varison be təbiijə hole. Dınjo, vətən, təbiət, mehibbət-nifrət, vəjə-telə, jimon-maq, xəj-şər, ruşnə-zılmot, ğəddorəti-mehribonəti, xəinəti-sadığəti, şəhidəti-fərorijəti, conbozəti-nomerdəti, xısus-əbaxşəti i. c. mənəvijə ğənoəton esətnə tolışə şairon lirikə ğəhrəmoni norohət kardə mətləbonin.

Co vırəj lo mıni cəzb kardedəni,
Vətəni bılbıliku az bıvotım.
Co zırno bəmı hiç ləzzət dodəni,
Quş bıdə az bəjo "Şahnaz” bıvotım. (Akif Soltan)

Har milləti dınjo dimədə zınejdən de kali əloməton: barizə adət-ənənon, məişətə dastkoəti, etnoqrafikə xosjəton, kijəsə hardemonon, libos, vindemon, əxloğijə məzijəton, mənəvijə kejfijəton... Tolışə şairon de ciddi-cəhdi ıştə xəlği hartərəfə edaştejdən bə dınjo: həm deçəj mısbətə sıfəton (pokəvonəti, jurd bastəti, Xıdopərəstəti, xıjzondorəti, dustətiədə - həmroətiədə sadığəti), həmən deçəj mənfijə əloməton (bə elmi-sənəti umute kıvoləti, əvoməti, sojəti...). Həm bənə pedaqoq - miəllimi, həm bənə alim - vejəzıni, həm bənə şairi - sənətko, həm bənə sipirişi - navəjəni tolışə şairon ve pijejdəşone ki, tolışə xəlğ bə elmi - maarifi mehibbətin bıbu, bə elmi - maarifi sutemon bıubu çəmə har tolışə hırdəni dılədə... Imrujnə tolışə şairon mıvzu mənzərən ve-ve qeşe: 1) aşiğonə- lirikə poezijə; 2) tolışi xəlğə məişət, sosialə jimon, qon-bəd dəvardə rujqori təsvir; 3) tolışə xəlği adət-ənənon, mədənijə, mənəvijə, əxloğijə sərvəton, millijə mentaliteti tərənnum; 4) mıhocirətədə-ğurbətədə jimonbıkə hırdənon-xıjzonon əhvol; 5) inə zıvoni tərif, təbliğ; 6) nezə odəmon: inə, dədə, nənə, hovə, bıvə... bədiijə obraz; 7) manqurtə məmuron ajbəjorə obraz; 8) fəlsəfijə- didaktikə ğənoəton; 9) bo əğılon nıvıştə bıə əsəron. Tolışi ımrujnə ədəbijoti ən jolə poə tənğıdijə əsəron, satirikə şeronin. Kijonin, komonin ımrujnə satirikə tolışə şairon hədəfon? Əvon bə kijon nifrət kardejdən, bə kijon hestışone rəğbət ? Həvojbəhə, mıftəbəhə, dəl-dəli ənəvon, de ələməpılo dust bıqəton, bo məmuron dıvəlunə bıəkəson, arəsozbıkon, arə bəjəndı bıjənon ("Mıni bıbaxş, bibizoə”); ğəlpə ko bıqəton, ğəlpə diplom bıstənon, mijonqəzon, kamfırsəton ("Ozələ mamu”); movardəruj, noməruj, vəjə, kojə... de har jığo vonon cəmati oəçınon, rışvəxoron, "mədənijə pijəçınon”, "məmurə rodaron” ("Noməruj”, "Sıqanə fol”); kaştevonə kəxıvandon, vıjorə jenon, hırdəvat əhvaton ("Musjo Şanisə”), vıjorədə, məclisədə, kujədə, kuçədə, roədə, kədə, so-bədə bəjəndı rast omə, sıxanəkə, ğıjbətəkə, votvojə pijəjenon, pijəmerdon, kəxıvandon, kəsojbon ("Vıjorə sıbət”, "Çımıku pensijəj”); kujəsədə, kuçəsədə, çajxonədə, boğonədə səbəsə bıdə -- domino, nərd, şahmat , şaşki hənəkkardə bekoə - bekorə merdon, avərə cohilon, nimovə siprişon ("Mandedə”, "Şinəçaj”, "Koj bədənış...”) ... ımonin çe tolışə şairon, satirikə şeron nışonqon, çəvon ofəjə mənfijə obrazon. Imrujnə tolışə ədəbijot hejo jalinə poezijəo iborət ni: Ədəbijoti nəsr, dramaturqijə, tənğıdəvonəti, ədəbijotşınosəti sahonən hestin, həmən mıtəmodi inkişof kardejdən. Tolışə nəsri sahədə ğələm jə ənıvışton vejin: Sejfəl-Muluk (Sejfulla Əsədullajev), Dadaş Həsənizoə, Əmir Əjubzodə, Məmmədi Mirzəki, Nəsiri Əlimərdan, Talıbi Şahan, Əşrəfi Sərxan, Bəhmən Saleh, Cəmal Lələzoə, Əli Nasir, Əsədi Şahlar. Baləddin Veşo, Əli Əmiri Rzajev i.c. kəson ımrujnə tolışə nəsri nominə şəxsijətonin. Çanədə bədiijə-nəsrə kitobonən çap bıən: Əşrəfi Sərxani “Boblə do”, Bəhmən Salehi “Lampə”,Talıbi Şahani “Ğızılədə təmə”, Cəmal Lələzoə “Çəmə di əhvoloton” tolışə nəsri ən çokə nımunonin. Firidun Əslansoni “Mir Həsən xan” tarixijə roman tolışi nəsri tarıxədə ən jolə hodisəje. Tolışə draməturqijə nisbətən cıvone, həlbəttə, de teatri, de səhnə vositə bə mijon noə bıə dramnəvisə əsəron tolışijədə kam nin, çəvon dılədə orijinalə əsəronən, iğtibosonən, tərcumonən hestin, hətta Lankoni Devlət Dram teətrədə, məktəbi, kolleci, dij, şəhri mədənijətə kəon səhnonədə tolışijədə ve əsəron bə səhnə noə bıən. Tolışə dramnəvisə ənıvışton dı kəsi məxsusi səkırt doj lozime: Akif Soltani (jumoristə ipardon) ijən Bəhmən Salehi (Pərivıli əfsonə” pjes-ssenari). A. Soltani ipardəjnə pjesonədə ("Kubra xalə”, "Əcəb şinə kuje”, "Nənə, çal, bəştı ğıbon, Bakinski”, "Çı kəxobije, beabru bıə conım” i. c.) personajon zıvonədə bə tırki-tolışi qəp jəj pəjdo kardəşe ıştə bədijə ifodə.. Bəmə jığo omejdə ki, ım nodırıstə koje bo jığo nıvıştə həmə mıəllifon. Bəs ədəbijə zıvon? Ğajdə ıme ki, mıəllif mənfijə personajon zıvonədə bə şifohijə zıvoni zu doj bəzne, əmma mıəllif ıştən fəğət ədəbi zıvonədə qəp jənine. Imrujnə tolışə ədəbijoti inkişof bıkə sahon qıləjnijən tənğıdəvonəti ijən ədəbijotşınosətije. Dəvardə oxonə 20 sorədə bə tolışə ədəbijoti, bə folklori təhlili, bə tolışə şairon jimoni, bəçəvon ofəjevonəti ve məqolon, rajon, mılohizon nıvıştə bıən, rujnomonədə, sajtonədə dərc kardə bıən. Roste, de ədəbijə tənğıdəvonəti dastko bıə , ədəbijə raj, mılohizə nıvıştəkəson dılədə peşəkor nıbə mıəllifonən hestin. Əmma əvon jivnijəşone tolışijə tənğıdəvonəti, jolə dastək bıən çəvon rajon, mılohizon tolışə ədəbijə tənğıdəvonəti inkişofədə. Ələmdar Məmmədzodə, Hilal Məmmədzodə, Cəmaləddin Rəhmanov, Əhəd Muxtar, A. Bajrami, Tehran Əlişoğlu, Ilğar Oruczodə... çe Zulfuğar Əhmədzodə, çəj şəxsijəti, ofəjevonəti həxədə nıvıştəjon, Hilal Məmmədzodə rujnomə “Tolış”i 8 numrədə dərc bıə çe tolışə şair-ənıvışton həxədə silsilə məqalon, Bejtulla Şahsoji, Barat Qasımovi, Hilal Məmmədzodə, A.Bajrami... tolışə folklori barədə tədğiğaton, Fəxrəddin Əboszodə çan qılə tolışə şair-ənıvışton (Tofiğ Ilhomi, Jadulla Sajadi, Vəlişa, Əli Nasiri, Nəriman Əğəzodə, Əmir Əjubi, Səftər Ağajevi...) həxədə rajon, Əhməd Səmədovi (çe Cəmal Lələzoə), Xanəli Tolışi, Mehman Qaraxani, Bəhmən Salajevi (çe A.Bajrami), Əşrəfi Sərxani, A. Bajrami (Xanəli Tolışi), Məzahir Əhədovi, Cavanşir Xansıvo ijən co mıəllifon çe tolışə şair-ənıvışton həxədə, çəvon ofəjevonəti, şeron, əsəron barədə nıvıştəjon çe tolışə tənğıdəvonəti ijən ədəbijotşınosəti tərkibə vəslonin.

OKO DOƏ BIƏ ƏDƏBIJOT:[edit | edit source]

  • 1) A. A. Bajrami. “Qəncinəti əndozə”, B.2008.196 səh.
  • 2)“Lankon”, rujnomə dast, 1990-1994.
  • 3)“Tolış” № 10, 2002-2003.
  • 4)“Tolışi sədo”, rujnomə dast, 1992-2007.
  • 5)<tolishinfo>, 2010.
  • 6)<tolishpress.org>, 2010.
  • 7)“Şəvnışt”, rujnomə, 1- 14, 2006-2008.