Wp/tly/Elm

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | tlyWp > tly > Elm
Jump to navigation Jump to search

Elm — təbiət, cəmiyyət iyən çe insoni təfəkküri barədə obyektivə, sisteminə iyən əsasinbıə zınəyon səyro, bo çəvon sərrostkarde, iyən pay-baxş kardero insonə fəaliyyəti növ. In fəliyyəti əsas - elmi fakton qırdə karde, əçəvon daima nubekarde, əvoni sistemin karde, tənqidə analiz iyən bı əsasədə elmi zınəyon bə ivırə qırdə kardeye. Elm ənğəx muşahidə bıə təbii iyən içtimai hadison təsvir kardəni, həmən əçəvon əlaqon pəydo karde iyən nəticon muəyyən karde zınedə.

Har qılə elmi barədə təsəvvür, de ın elmi obyekti, predmeti, metodi iyən prinsipi omute bino bedə.

Elm yinə şərton iyən dərkkarde komponenton ıştənədə i kardedə:

  • elmi koon poəbaxş be iyən ibemonon dəsoxte
  • elmi muəssison, dəvinə iyən laboratoriya avadanlıqlon
  • çe elmi-tədqiqatə koon metodon
  • dərkkarde iyən kateqoriya aparat
  • elmi informasiya sistem
  • sıfdəku qırdə bıə cəmi zınəyon məcmu.

Elm soxtəbıə rujiku bə insonon koy məhsulinəti zyod be iyən çımi sayədə bo odəmon rifahi çok be xidmət kardəşe. Bə de elmi məşğul bıə şəxson "alim" votedən. Əvon çe insonon arəd de ıştə zınəy, səvodı iyən nurşidə fikron co bə kəsonin.

Elmi tarix[edit]

Muasir holədə bıə elm XVI—XVII əsronku bo forməyn be bino kardəçe. Iştə inkişafi tarixədə əv çe texnikə iyən texnologiyə çərçivəku beşə, bə cəmiyyəti inkişafi ve təsir kardə faktori peqardə. XVII əsriku jığo, elmi fəaliyyət har 10-15 sorədə dı kərə zyod bedə (kəşfon aşmard, elmi informasiyon, elmə kosoybon aşmard).

Alimlon[edit]

Çe alimon məqsəd, ısətnə koy şəraitədə de imkan doə roon, çe insonon yimoni, ruziqari rohət kardeye. Bəçey goroşən, tarixi dorozi çe alimon kardəyon, dovlətonədə dastəqışon vində iyən nəzorəti jiədə bıən. Bə iminə səro bıə elmi koon Ğədimə Yunanıstanədə, Platoni akademiyədə rast omedəmon. Çe sıfdənə de elmi məşğul bıə kəson, bənə çe saray əyanon xususi imtiyazonışon hestbe, peşonə vaxtonədə bəəvon elmi dərəcon doşone, nəticədə cəmiyyəətonədə elitarə təbəqon bə əməl oməyn.

Elmlon doktor[edit]

De elmi məşğul bıə, bı sahədə har kom qılə problemi colinə, de movcudə vasiton iyən usulon koməqi həll karde zınə şəxson, hələ çe mionə əsronku jığo, Həşinıştə kulturədə "Doktor"ə nomışon səşone. İminə doktorə elmi dərəcə, bə tarixi mənbəon goroş 12 iyul 1219-nə sorədə Boloniyadə Papa III Honori tərəfiku doə bıə. Sıxan «Doktor» latınə zıvonədə doctus - "umutəbıə" sıxanikuye. Im, elmi sahədə ən penə dərəcə hesob bedə. Bo ın elmi dərəcə səy qoroş, nomizəd ıştə hozokardə dissertasiya (lat. dissertatio - "muzakirə karde", "tədqiq karde") ojə muzakirə vaxti, de mutəxəssison iştiraki təşkil bıə şura iyən ozodə iştirakçion vədə mudafiə kardəninbe. Mionə əsronədə çe mudafiə proses neçandə ğəssəmharde prosesiku ibarətbe. Çımonədə, çe universiteti rektori vədə ğəssəmharde əsas hesob bedəbe. Sıvoy bımi nomizəd i qılə nijonə iyən i qılə ojə imtahan doəninbe. Niyonə imtahan dissertasiyadə ğeyd bıə tezison çe fakultə professoron (magistri regentes) vədə, ve vaxti isə, ojə həvoədə mudafiə kardeku ibarətbe. İmtahani doə bəpeşo, nomizəd bə ojə muzakirə, disputation (lat. Disputationes - "mubahisə") vadoə bedəbe. Oyo nomizəd ıştə elmi nubəyətion publika vədə mudafiə kardəninbe. Bı mərhələdə sıvoy professoron, əlavə təmşokardəkəson aradə nıştə har kəs bə nomizədi pars doy huquqış hestbe. Mudafiə bəpeşo çe prosesi oxonə iyən təntənəynə hissə - inauqurasiya (lat. İnauguro - "təyin etmək" (vəzifəyə)) omedəbe. Bı hissədə nomizəd de simvolik əşyon təltif bedəbe. Bımon kitob, i qılə ğızılə anqışde iyən bereti formdə doktorə kolo daxilbe. In adət-ənənə hələ ısətən çe Həşinıştə məktəbonədə ıştə iminə forməş oğətəşe.

Beynəlxəlq elmi mukafaton[edit]

Bə elmi nailiyyəton goroş bə alimon jitonə beynəlxəlq nufuzinə mukafaton doydən: • Nobeli mukafat — dınyoədə ən nufuzinə elmi mukafat. Sorədə i kərə ço qılə elmi sahədə doə bedə. Bənə əçey parodiyə Şnobeli mukafat-ən heste.

  • Fildsovi mukafat — riyaziyyaiti sahədə, bə yolə nailiyyəton goroş. İspaniyə krali tərəfiku təqdim bedə.
  • Rolf Nevanlinni mukafat — çe informatikə riyazı aspektonədə bə yolə nailiyyəton goroş.
  • Karl Fridrix Qaussi mukafat — əmandə elmonədə de kəşfon vasitə, bə riyaziyyati vardə yolə tohon goroş.
  • Kraufurdi mukafat — mukafat bə jinə istiqaməton qorə doə bedə: astranomiyə, riyaziyyat, bioloji elmon, Zəmini barədə elmon.
  • Abeli mukafat — bo riyaziyyati inkişafiro doə tohvon goroş.
  • Şao İfu mukafat — bə astranomiyə, riyaziyyat, təbabət iyən bə jimoni barədə elmon doə bıə yolə tohvon goroş.
  • Tyurinqi mukafat —çe aşmardə texnikə asosasiya tərəfiku, informatikə sahədə doə bıə mukafat.
  • Mixail Lomonosovi nomədə yolə ğızılə medal— Çe Rusiya Elmon Akademiyə ali mukafat.
  • Dmitriy Mendeleyevi nomədə yolə ğızılə medal— Çe Rusiya Elmon Akademiyə, kimya elmi sahədə bə yolə nailiyyəton goroş mukafat.
Elmon
Humanitar elmonSosial elmonTəbiəti elmonTexniki elmonTətbiqi elmon
RiyaziyotFizikəKimyəCoğrafiyəAstronomiyəQeoloqiyəBioloqiyəTarıxZıvonətiFiloloqiyəFilosofiyaPsixoloqiyəSosioloqiyəAntropoloqiyəEkonomiyəİnformətikə