Wp/tly/Coğrafiyadə oşemonon

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | tlyWp > tly > Coğrafiyadə oşemonon
Xristifor Kolumbi de yolə kulosi Santa Mariya nomərə sərkuş iyən Kobəsoni sərkuonış bə miyonış bekardışe
Çı Xristofor Kolumbi tojə bə miyon bekardə dıyoəkənon çame.

Coğrafiyadə oşemonon — XV-XVI əsronədə çı Avropəvıjon savdı kardeyro tojə roon pəydo kardeyro bə miyon bekardə tojə, Qıton (Kuəon), Vazə dıyonışon de jıqo-jıqoşon nomışon noşone. Avropadə jiə səyyoh iyən dıyovonon bı koy ve con sute bı koyış yolə zuş doşe. Co yano diə kardeydəy, bəvədə Avropadə kaxti eqınye bə odəmon tov omedəbe. Əve əvon bo jiyeyro, bə dast nun vardeyro bo tojə vıron nəvedəbin. Im lıskəyən bı koy tov dodəbe. İminə coğrafi oşemonon Atlantiki Vazədıyo iyən Afrikə dıyokənondə fransə dıyovonon binoşon kardeşone. Ğənovi nomon iyən Azori sərku bə miyon bekarde, jıqo nəvemoniku pəydo kardə bey.

Coğrafiya oşemonon bino karde sərbino səbəbon[edit | edit source]

  • Avropadə coğrafi zınemoni her-hevuj omute iyən bı roədə zınəy ve bey kompasiş bə miyonış bekardışe.
  • Bıəniən xəlğon Avropada nıbə, mande co qıtonədə bə bo hardero ədivon.
  • İspaniya iyən Portuqaliya keşvəron bə dıyovonon dastqirəti kardebəpeşt tojə telı, nığə beşə lonə zəminon pəydo karde.
  • Xaçpərəstəti iyən çı Avropa co fərhənqon bə dınyo odəm jimon varde.
  • Zınemonədə bə dast vardəbə ovandon bəpeşt, co zəminonədə jiə odəmon ımoni omutero bəşə cım doy.
  • Bə diərə ro sınov hardə yolə kuloson soxte.
  • Kompasi bə miyon bekarde.

Xristofor Kolumbi (1451-1506) 1492-nə sori Amerika qıtə (kuə) vindeyədəy de pebıryə ro bə Asiyş şeyış pidəşbe. Mioənə əsronə jimon kardə səyyohon hejoşon piəşone bə Hındıston şə ovə riyəyon pəydo bıkən, çəyoən dəvon savdı bıkən, bıdən-bısənon. Bə Hındoston de hışki de Anadoli iyən de Qafqazi ro hestbe. Bə vaxtonədə ım roon bə Osmani soltanon keşvəri diə kardəbe. Əvonən çı Venetsiya koy odəmonku bəpeyə pul əstənin. Bı koyro Avropavojon hejo bo co ro pəydo karde bə həş bin. XV-XVI əsronədə odəmon həmə jıqo famedəbin ki, bə Hındıston ki bəşo bo savdı karde çəsponi ərbob bəbe. XV-XVI əsronədə avşumə latə iyən ədivon iqlə Hındıstonədə hestbey. Bı molon çoknə bəvoten Avropədə bə ruj de ruşnə nəvedəbin.

Çı Portuqali səyyoh Bartolomeu Diasş Umudi bukəş bə miyonış bekardışe. Im ko bə Hındıstoni ro okardemonədə yolə dastış qətışe.Bartolomeu Diasi həron həmə noxəş qınin, əve həni roş karde nıznəşe. Çəyo Vasko Da Qama 1498-nə sorədə çandiçandbəçəton şe beşey bə Hındıston. Femen Maqellani 1519-1522-nə sori dınyo qardışədə çı bumi qırdil bey bə dınyoş səloş jəşe. Venetsiyavoj səyyoh, Marko Polo bə Asiya kuə (qıtə) ro kardədəy ıştə vindəyonış nıvıştışe. Im nıvıştəyonış qırdəş kardışe Çı Marko Polo kitob nomədə qılə kitobış nıvışdışe.

Coğrafiya oşemonon səkıştə[edit | edit source]

Coğrafiyadə kardə oşemonon Avropədə jimon kardə xəğon rujıqarış bə çoki bekardışe. Əyo ve molon ləjən bin. Tojə bə miyon beşə vıronədə odəmon texnikada ve bə dumo mandəbin. Hejo bı koyro əvon de hostonəti bə Avropəvojon daston mandəbin. Demiən əvon ə zəminonışon həməşon qətımışon kardeşone. Avropəvojon bə qətım kardə zəminon 3 tispirədə odəmon vığandəbin.

  1. Ovliyon.
  2. Canqəvəron.
  3. Ərbobon.(taciron)

Çımonədə i tispiron çı xaçpərəston ovliyonbin. Əvon məğloğe bə xaçpərəstəti əvəyn. Canqəvıəron bınəniə xəlğon ciqə arıştin. Ərbon isə boy ənə əkəyn çı savdı karde roy oəmutin. Cı coğrafi oşemonon bo ve bınəninə xəlğon viyəvoni bey. İspaniya ovliya Eman Kortes, Meksikadə jiə bınəniə imoninə xəlğon de coğrafiya oşemoni nomi bə çı bevəcə ruj haşte bımi timsol bey bəzıney. Fransisko Pizarro, Peruədə jiyə bınəninə ink nomədə xəlğon xani dızidə, çəyo çəvonku çand ton telı (ğızıl) sedə. Xani vadoy vırədə, qətedə ə xani kıştdə. Çı coğrafi oşemoni ovandin bey Avropəvojon bı jıqo ko ıştə pirpai çok qəteku bey. XV əsrədə bə taxt nıştə Portuqaliya xan Henri oj kardə dıyovonə məktəbi Vasko Da Qama iyən bənəy Barlatemo Dias nomədə dıyovonınoş bə miyonış bekardışe.