Wp/smn/Laapi eennâmkodde

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | smnWp > smn > Laapi eennâmkodde
Jump to navigation Jump to search
Laapi eennâmkodde
Lapin maakunnan vaakuna.svg Lappi.sijainti.Suomi.2020.svg
vaakun kárttá
Staatâ Suomâ
Eennâmkoddekuávdáš Ruávinjargâ
Vijđodâh 100 370 km² (stuárráámus)
– eennâm 92 674,5 km²
– čääci 7 695,5 km²
Ässeeloho 177 012[1] (10. stuárráámus)
Ässeesaahâdvuotâ 1,91 äs./km²


Laapi eennâmkodde (suomâkielân Lapin maakuntaruotâkielân Lappland) lii Suomâ tavemus já vijđoduv mield stuárráámus eennâmkodde. Laapi vijđodâh lii 100 370,05 km² já ässeeloho 177 012.[1] Tot västid ovdebáá Laapi lääni, mut ij lah siämmáš ko Laapi historjálâš eennâmkodde. Laapi eennâmkodde hämmee staatâlâš vaaljâin Laapi valjâpirrâduv.

Sämmiliih láá Laapi kuávlu algâaalmug, mut tááláá ääigi ucceeblohhoon Laapi eennâmkoddeest.

Laapi eennâmkode kukká lii puállurääsi.

Eennâmtiätu[edit]

Äimukove Ruávinjaargâst
Yllästuodâr

Laapi eennâmkodde raijâšuvá tavveen Taažâ Finnmark sehe Tromsa läänijd, nuorttân Ruošâ Murmansk kuávlun sehe Kärjil täsivááldán, mäddin Tave-Tavepoođâenâmân já viestârist Ruotâ Norrbotten läänin. Räjijuuvah láá Tiänujuuhâ Taažâ rääjist já Muoniojuuhâ sehe Tuárnusjuuhâ Ruotâ rääjist.

Laapi eennâmkoddekuávdáš lii Ruávinjargâ. Eres kaavpugeh láá Kiemâ, KiemâjävriTuárnus. Kiemâ-Tuárnus -kuávlu lii Ruávinjaargâ lasseen merhâšittee kaavpugkuávlu. Tuárnus lii Laapi puárásumos kaavpug, já Kiemâ lii merhâšitteemus ráhtulâšvuotâkaavpug.

Eennâmkode stuárráámus jävri lii Aanaarjävri (1 084 km²). Kuhemuuh juuvah láá Kiemâjuuhâ, Ounasjuuhâ, KitinenMuoniojuuhâ. Alemus saje lii 1 324 meetter Häldee vieltist Iänuduv kieldâst.

Laapi vuáđukällee kulá Fennoskandia koolbân. Tot lii uáli puáris, já stuárráámus uási tast lii šoddâm paleoproterotsooisâš paje já arkeeisâš aioni ääigi. Laapi källee lii stuárráámus uásild graaniit, gneissikvartsiit. Aanaar kuávlust meid granuliit.[2]

Laapi eennâmvuáđust láá kavnum maaŋgâlágáneh mineraalehmetalleh. 1860-lovvoost Avveeljuuvâ kuávlust kavnui kolle. Tááláá ääigi ovdâmerkkân Kittâlist lii stuorrâ kolleruuki, mii lii meid ubâ Euroop stuárráámus. Meid Kiemâeennâm Elijäävrist já Suáđigil Kevitsast láá stuorrâ ruukih. Elijäävri uáivipyevtittâs lii kromi, já Kevitsa veškinikkel.[3]

Šoŋŋâdâh[edit]

Laapi šoŋŋâdâh lii subarktisâš já toos vaaigut Tave jieŋâmeerâ Golfvirde. Tave-Laapi šoŋŋâdâh lii nannaamlâš, mut aldasâš Jieŋâmeerâ vaaigut kuittâg-uv toos. Tave-Laapist Aanaarjävri lieggee šoŋŋâdâh. Koskâ-, Nuorttâ- sehe Viestâr-Laapist šoŋŋâdâh lii čielgâsubbooht nannaamlâš já toos vaigutteh stuorrâ jeegih. Maadâ-Laapist Merâpottâ taha šoŋŋâduvâst eenâb merâšoŋŋâdâh.

Suáđigil šoŋŋâdâh[edit]

Máánu Koskâliegâsvuotâ (°C) Arvemeeri (mm)
uđđâivemáánu -13,5 34
kuovâmáánu -12,7 29
njuhčâmáánu -7,5 30
cuáŋuimáánu -1,3 29
vyesimáánu 5,3 41
kesimáánu 11,6 56
syeinimáánu 14,5 74
porgemáánu 11,7 66
čohčâmáánu 6,2 49
roovvâdmáánu 0,1 46
skammâmáánu -7,1 39
juovlâmáánu -11,7 34

Kieldah[edit]

Laapi kieldah.

Laapi eennâmkoddeest láá 21 kieldâd, moin Ruávinjargâ, Kiemâ, Kiemâjävri já Tuárnus láá kaavpugeh.

Nommâ Vaakun Kieldâhäämi Ässeeloho (31.4.2020.)[4] Vijđodâh Ässeesaahâdvuotâ Kuávlukodde Vuáđudemihe Ereskielâsâš noomah
Aanaar
Inari.vaakuna.svg
kieldâ 6 890 17 333,62 km² 0,46 äs./km² Tave-Lappi 1876 orjâlâškielân Anár, nuorttâlâškielân Aanar, suomâkielân Inariruotâkielân Enare
Iänudâh
Enontekiö.vaakuna.svg
kieldâ 1 845 8 391,31 km² 0,23 äs./km² Tuodâr-Lappi 1877 orjâlâškielân Eanodat, suomâkielân Enontekiöruotâkielân Enontekis
Kiemâ
Kemi.vaakuna.svg
kaavpug 20 625 747,28 km² 216,26 äs./km² Kiemâ-Tuárnus 1869 orjâlâškielân Giepmasuomâkielân Kemi
Kiemâeennâm
Keminmaa.vaakuna.svg
kieldâ 8 057 647,24 km² 12,86 äs./km² Kiemâ-Tuárnus - suomâkielân Keminmaa
Kiemâjävri
Kemijärvi.vaakuna.svg
kaavpug 7 285 3 930,91 km² 2,08 äs./km² Nuorttâ-Lappi 1957 suomâkielân Kemijärviorjâlâškielân Giemajávri
Kittâl
Kittilä.vaakuna.svg
kieldâ 6 426 8 263,00 km² 0,79 äs./km² Tuodâr-Lappi 1854 suomâkielân Kittilä, nuorttâlâškielân Kihttelorjâlâškielân Gihttel
Kolari
Kolari.vaakuna.svg
kieldâ 3 861 2 617,87 km² 1,51 äs./km² Tuodâr-Lappi 1867 -
Kyelijävri
Salla.vaakuna.svg
kieldâ 3 404 5 872,68 km² 0,59 äs./km² Nuorttâ-Lappi 1857 suomâkielân Salla
Muonio
Muonio.vaakuna.svg
kieldâ 2 308 2 039,97 km² 1,21 äs./km² Tuodâr-Lappi 1868 orjâlâškielân Muoná
Pajetuárnus
Ylitornio.vaakuna.svg
kieldâ 3 898 2 212,47 km² 1,92 äs./km² Tuárnusleehi 1482 suomâkielân Ylitornio, ruotâkielân Övertorneåorjâlâškielân Badje-Duortnus
Pelkosnjargâ
Pelkosenniemi.vaakuna.svg
kieldâ 942 1 881,54 km² 0,51 äs./km² Nuorttâ-Lappi 1916 suomâkielân Pelkosenniemi
Pello
Pellon vaakuna.svg
kieldâ 3 323 1 864,66 km² 1,91 äs./km² Tuárnusleehi 1867 -
Puáššu
Posio.vaakuna.svg
kieldâ 3 166 3 544,90 km² 1,04 äs./km² Nuorttâ-Lappi 1926 suomâkielân Posio
Ranua
Ranua.vaakuna.svg
kieldâ 3 760 3 694,79 km² 1,09 äs./km² Ruávinjargâ 1917 -
Ruávinjargâ
Rovaniemi.vaakuna.svg
eennâmkode uáivikaavpug 63 066 8 016,75 km² 8,32 äs./km² Ruávinjargâ 1929 suomâkielân Rovaniemi, orjâlâškielân Roavvenjárga tai Roavenjárganuorttâlâškielân Ruäˊvnjargg
Simo
Simo.vaakuna.svg
kieldâ 2 978 2 086,28 km² 2,06 äs./km² Kiemâ-Tuárnus 1865 -
Suovâkuoškâ
Savukoski.vaakuna.svg
kieldâ 1 009 6 496,51 km² 0,16 äs./km² Nuorttâ-Lappi 1916 suomâkielân Savukoski, nuorttâlâškielân Suõvvkuõškkorjâlâškielân Suovvaguoika
Suáđigil
Sodankyla.vaakuna.svg
kieldâ 8 313 12 415,41 km² 0,71 äs./km² Tave-Lappi 1893 suomâkielân Sodankylä, nuorttâlâškielân Suäˊđjelorjâlâškielân Soađegillil
Tervola
Tervola.vaakuna.svg
kieldâ 3 003 1 592,02 km² 1,93 äs./km² Kiemâ-Tuárnus - -
Tuárnus
Tornio.vaakuna.svg
kaavpug 21 643 1 348,83 km² 18,21 äs./km² Kiemâ-Tuárnus 1621 suomâkielân Tornio, ruotâkielân Torneåorjâlâškielân Duortnus
Ucjuuhâ
Utsjoki.vaakuna.svg
kieldâ 1 210 5 372,00 km² 0,24 äs./km² Tave-Lappi 1876 orjâlâškielân Ohcejohka, suomâkielân Utsjoki, nuorttâlâškielân Uccjokktárukielân Utsjok

Ovdišeh kieldah[edit]

Viehâdâh[edit]

Ive 2017 loopâst Laapi eennâmkoddeest lijjii 179 223 ässed. Sist 172 386 sarnuu suomâkielâ, 1 560 sämikielâid, 438 ruotâkielâ já eres kielâid 4 839. Olgoeennâmliih lijjii 4 013.[5]

Stuárráámuuh čuákkipääihih[edit]

# Čuákkipäikki Kieldâ Ässeeloho
(31.12.2018)
1 Ruávinjargâ Ruávinjargâ 53 361
2 Kiemâ Kiemâ
Kiemâeennâm
Tuárnus
26 510
3 Tuárnus Tuárnus 16 854
4 Suáđigil Suáđigil 5 047
5 Kiemâjävri Kiemâjävri 4 093
6 Avveel Aanaar 3 034
7 Kittâl Kittâl 2 242
8 Ranua Ranua 1 916
9 Pajetuárnus Pajetuárnus 1 888
10 Pello Pello 1 802

Käldeeh[edit]

  1. 1.0 1.1 [1] (suomâkielân)
  2. geologia-fi - Suomen kallioperä (suomâkielân)
  3. kaiva.fi - Suomen malmityypit (suomâkielân)
  4. tilastokeskus - Väestörakenteen ennakkotiedot alueittain (suomâkielân)
  5. tilastokeskus - Väestö kielen mukaan sekä ulkomaan kansalaisten määrä ja maa-pinta-ala alueittain (suomâkielân)