Wp/smn/Egypti

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | smnWp > smn > Egypti
Jump to navigation Jump to search
Egypti arabitäsiväldi
جمهورية مصر العربية (arabiakielân)
(Jumhūriyya Miṣr al-ʿarabiyya)
lippu
lippu
vaakun
vaakun
Location Egypt AU Africa.svg
Staatâhäämi täsiväldi
President Abdel Fattah el-Sisi
Uáiviminister Moustafa Madbouly
Uáivikaavpug Kairo
Eres kaavpugeh Aleksandria
Giza
Luxor
Assuan
Tanta
Qena
Suez
Port Said
Vijđodâh 1 010 408 km²
– sisčääci 0,6 %
Ässeeloho (2020) 102 392 792
– ässeesaahâdvuotâ 103 ässed/km²
– aalmugstuárrum 1,94 % (2020)
Virgáliih kielah arabiakielâ
Vaaluut Egyptlâš pudde (EGP)
Äigi UTC+2
– kesiäigi ij kiävtust
Jiečânâsvuotâ
Ovtâstum kunâgâskoddeest 28.2.1922
Uánádâs EG
Sundenummeer +20
Aalmuglaavlâ Biladi, Biladi, Biladi
(بلادي، بلادي، بلادي )

Egypti[1] (arabiakielân مصر‎, Miṣr, egyptiarabian Máṣr), virgálávt Egypti arabitäsiväldi, lii staatâ Afrikâst. Ton uáivikaavpug lii Kairo já ránnjástaatah láá Israel, LibyaSudan.

Egypti kočodeh maŋgii Alda-nuortâ kulttuurlâš kiähtun. Egyptist lii meid kuhes historjá kaavpâšmáin, mutâ tááláá ääigi tobbeen lii viehâ hiäjus tuálvum já Egypti pijnedeh aalmugstuárrum já pargottesvuotâ.

Historjá[edit | edit source]

Toovláš Egypti[edit | edit source]

Niili adelij máhđulâšvuođâ oovtâ maailm stuárráámui sivilisaatioi šoddâmân já lii-uv árvuštâllum, ete Egypti vuossâmuš stuorrâ kunâgâskodde vuáđudui jo ive 3 200 oKr.

Egyptist láá rahtum ennuv arkeologâlâš tutkâmušah, mutâ vala-uv lii kuittâg mysteer, maht tovle sist lâi máhđulâš rähtiđ taggaar sivilisaatio, mast lijjii nuuvt ovdánâm monumentaaltaaidâ, arkkitehtuur, teknologia já sosiaallâš organisaatio.[2]

Islamlâš Egypti[edit | edit source]

Arabij invaasio Egyptin lâi iivij 639–642 koskâsii ääigi já ton jođetteijen tooimâi ʿAmr ibn al-ʿĀṣ. Tast aalgij paje, kuás Egypti jieijâs ärbivyehi čahhij uđđâ kielâ já oskolduv oovdâst – uđđâ kulttuur šoodâi. Eennâmtuálu kuávluin puáris vyevih pissuu kuhheeb ääigi já maaŋgah Egypti kulttuur jiešvuođah kal seiluu, mutâ arabij, já maŋeláá viestâreennâmlij, enâmânpuáttim vaikuttâs lâi kuittâg-uv styeres já oovdiš kreikkalâš-roomalâš ääigi Egypti ij innig lamaš.

Amr ibn al-As moskeija Kairost. Tot lii puárásumos moskeija ubâ Afrikâst.

Puoh aalgij, ko Bysant väldikoddePersia Sassanidij dynastia lâi vuástálistškuáttám arabij rievvimmaađhijd. Arabeh iberdii, ete sij kartteh väldidškyettiđ lase vajalij kuávluid. Nuuvtpa sij väldidii Syyria, kost lâi eromâš ennuv vuástálistem. Uđđâ kuávlui suojâlem tet, já uásild meid Egypti rikkoduv tet, ʿAmr ibn al-ʿĀṣ meridij, ete Egypti še kalga väldidiđ. Nuuvtpa ive 639 sun algâttij Egypti Bysant prooviins väldidem suátijuávhoin, mii lâi vistig 4 000 almaa stuárusâš, mutâ maŋeláá pottii lase juávhuh išán, já jo ive 642 Bysant juávhuh lijjii patârâm Egyptist. Bysant juávhuh iä luhostum väldidiđ Egypti uđđâsist, veik tom irâttii-uv ive 645, peic arabij juávhuh rotoi orostittii irâttâs.

Aalgâst arabeh iä ennuvgin muttám aašijd Egyptist, tuáivun orroođ tobbeen pisovávt haaldâšmin – lijjiihân sij kuittâg etnisâš já oskoldâhlâš ucceeblovvoost. Nuuvtpa sij iä irâttâm jurgâlittiđ egyptlijd islamoskon, iäge muttám Bysant viäruttâs vyevi. Arabeh tátulávt pissuu sierâ egyptlijn, iäge tondiet meidgin valjim Aleksandria uáivikaavpugin, peic vuáđudii jieijâs kaavpug, Al-Fusṭāṭ, mii lâi talle val bysantlij haldâšem Babylon. Arabisaatio kal tábáhtui kuuloold Egyptist-uv, mutâ ovdâmerkkân kreikakielâ pisoi virgálâškielân ive 706 räi já ulmuuh sarnuu ain koptikielâ Al-Fusṭāṭist-uv.

Mottoom kooskâst algii leđe oskoldâhliih liävuttemesvuođah. Tuođâlâš islamisaatio tábáhtui kuittâg esken ennuv maŋeláá Fāṭimidij dynastia ääigi, ivij 969–1171 kooskâst. [3]

Mamelukeh, ottomaaneh já Stuorrâ-Britannia[edit | edit source]

Ovdilgo ottomaaneh valdii Egypti uássin sii väldikode, haldâšii mamelukeh Egypti iivij 1250–1517. Ton paje ääigi šoodâi Egyptist muslimmaailm nuorttii arabiasárnoi kuávlu pooliitlâš, kulttuurlâš já ekonoomlâš kuávdáš. Mielâkiddiivâš lii tot, ete mamelukeh jieijah iä lam arabeh, sist ij lam muslimlâš tuávváš já maaŋgah sist mattii hirmâd hyeneeht arabiakielâ.

Egyptist šoodâi uási Ottomaanij väldikode ive 1517, mutâ mamelukeh kuittâg haldâšii Egypti autonomisâš staatân vala talle-uv. Egypti lâi uási Ottomaanii väldikode ive 1798 räi, kuás ranskaliih pottii enâmân. Sij iä kiergânâm leđe ko muáddi ive Egyptist, ko Napoleon meridij koččođ juávhuid meddâl tobbeen, ko britih lijjii uhkedâm volliittiđ Ranska taampâid Koskâmeerâst.

Lejeune máálám tavlu, Napoleon vyeittimin mamelukij vuástá Pyramidij tuárust syeinimáánu 21. peeivi 1798

Esken Muhammad Ali haldâšem orostittij mamelukij vaikuttâsvääldi Egyptist. Sust šoodâi Egypti kuvernöör ive 1805 já tagarin sun pisoi ive 1849 räi. [3]

Ive 1869 valmâštui Suez uáli, mii raahtij Egyptist maailmkäävpi kuávdášsaje. Staatâ kuittâg viälgádui hirmâdávt já tondiet Stuorrâ-Britannia, mii halijdij suojâliđ páihálâš investistmijdis, vaaldij Egypti haldâšem vuálá ive 1882. Nomâlâs väldi siäilui kuittâg ottomaanijn ive 1914 räi.

Jiečânâsvuotâ[edit | edit source]

Gamal Abdel Nasser Mansourast ive 1960

Virgálávt Egypti finnij jiečânâsvuođâs ive 1922 já tast šoodâi kunâgâskodde. Stuorrâ-Britannia juávhuh lijjii kuittâg vala-uv Egyptist já britih meridii olgopolitiikist já ekonomiast. Ive 1952, britij vuástálistem vyelgiđ Egyptist tovâttij liävuttemesvuođâid já loopâst joba Kairo puáldim uđđâivemáánu 26.peeivi 1952.

Ive 1952 suáldátteh čovádii vääldi kunâgâs Farukist, kii lâi toimâm kunâgâssân 1936 rääjist, já staatâst šoodâi täsiväldi. Staatâ njunošin šoodâi kenraal Nagibi, mutâ jo ive 1954 Gamal Abdel Nasser lavkkij suu sajan já Nasserist šoodâi president. Sun stivrij staatâ sosialistlub suundán. Suu jäämmim maŋa, ive 1970, presidentin šoodâi Anwar Sadat, kii lâi lamaš väripresidentin. Sadat oppeet stivrij ekonomia- já sispolitiik aaibâs nube suundán, meddâl sosialismist. Robdâislamisteh kuittâg kuddii Sadat ive 1981.[2]

Viehâdâh[edit | edit source]

Egyptist ääsih ohtsis paijeel 102 miljovn olmožid. Tot lii kuálmádin enâmustáá puoh Afrik staatâin, tuše NigeriaEtiopia ässeeloho lii stuárráb, já 14. enâmustáá puoh maailm staatâin. Egypti ässeeloho šadda 1,94 %, ađai suulân 2 miljovn ulmuu verd, ivveest. Ässeesaahâdvuotâ Egyptist lii 84 olmožid per km², mutâ kaavpugijn tot lii ennuv eenâb. Ovdâmerkkân Kairost, mon ässeesaahâdvuotâ lii puoh stuárráámus Egyptist, ääsih 46 349 olmožid per km². 43 % egyptilijn ääsih kaavpugijn.[4][5]

Käldeeh[edit | edit source]

  1. https://satni.uit.no/termwiki/index.php?title=Expression:Egypti Čujottum 6.7.2020
  2. 2.0 2.1 Egypti Globalis
  3. 3.0 3.1 Egypti Britannica
  4. Egypt Population 2020 World Population Review
  5. Egypt Population worldometers


Afrik staatah

AlgeriaAngolaBeninBotswanaBurkina FasoBurundiDjiboutiEgyptiElefanttähtiriddoEritreaEswatiniEtiopiaGabonGambiaGhanaGuineaGuinea-BissauKamerunKap VerdeKeniaKomorehKongo demokraatlâš täsiväldiKongo täsiväldiKoskâ-Afrik täsiväldiLesothoLiberiaLibyaMaadâ-AfrikMaadâ-SudanMadagaskarMalawiMaliMarokkoMauritaniaMauritiusMosambikNamibiaNigerNigeriaPeeivitäsideijee GuineaRuandaSambiaSenegalSeychellehSierra LeoneSomaliaSudanSão Tomé já PríncipeTansaniaTogoTšadTunisiaUgandaZimbabwe