Wp/skr/سرائیکستان

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | skrWp > skr > سرائیکستان
Jump to navigation Jump to search

سرائیک معاشرے نے اپڑی حیثیت کوں مناوڑ کیتے سائنٹیفک طریقے نال جدوجہد کیتی ھے اَتے ثقافتی علامتاں کوں رواج ڈتے ۔ بھل ڳالھ اے ھے جو اساں انھیں چیزیں دا جائزہ گھندے ہیں جو ثقافت دا حصہ بڑیا ھِن ۔ ڈوھر شال ، لسان دا تحفظ ، لکار کھیس ، ڳندی ، کھسہ ، کھیڑی ، گُرڳابی ، تِلے آلی جُتی ، چنری ، لہنگا ، گھاگھرا ، پوپا ، ھسی غرض تمام سُڑہپ دے لوازمات جئیں زندگی کو خوبصورت بڑاوڑ ءِچ بنیادی کردار ادا کیتن ۔۔ مردیں واسطے پٹکا ، گھیرولی شلوار، سجرک ۔ قمیض اُتے ٻوٹے ۔ تمام ثقافتی شئیاں نے مل تے حملہ آوریں دی ثقافت دا مقابلہ کیتے اَتے ایں خطے ءِچ حملہ آوریں ، دراندازیں دی ثقافت کوں اِتھاں نسِڑڑ نہیں ڈتا ۔ دنیا کیا کِنوں کیا تھی ڳئی ھے جدید سائنسی دور آ ڳئے ساڈی پوشاکاں اساڈی روایت تہذیب و تمدن نے جو کردار ادا کیتے یقین کریں کہیں ڈوجھے معاشرے اینجھا کردار ڈیکھائی نہیں ڈتا ۔

سرائیکستان

تاریخ[edit]

Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع[edit]

سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار ، گنجی بار ، ساندل بار، کِراݨا بار، چج دوآبہ تے رچنا دوآبہ شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔تریویہہ ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ ایندے وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار گنجی بار تےساندل بار رچنا دوآبہ شامل ہن۔ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔

مقامی سیاست دا انداز تے روایات[edit]

سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے پنجاپی دے نال نال گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن ۔

ثقافت تے روایات[edit]

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔

سرائیکی زبان تے لہجے[edit]

سرائیکی زبان دے چار وݙے لہجے ہن

معیاری سرائیکی زبان (ملتانی):

ملتان، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

لموچڑی یا لمّے دی ٻولی:

رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

ݙبھاری سرائیکی:

جھنگوی سرائیکی، جھنگ، ساہیوال، پاکپتݨ، اوکاڑہ،تاندلیانوالا، کمالیہ، پیرمحل،پنڈی بھٹیاں، چنیوٹ، سرگودھا، منڈی بہاؤالدین،. بہاولنگر، تحصیل حاصل پور(ضلع بہاولپور)، فاضلکا تے سری گنگا نگر دے علاقیاں وچ جھنگوی سرائیکی الیندے ہن۔ ایں کوں ݙبھاری سرائیکی وی آہدے ہن۔ ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ" ، "د" کوں "ڊ" تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی تے وارث شاہ سرائیکی دے ݙبھاری لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

سندھی سرائیکی لہجہ:

سندھی سرائیکی: جیکب آباد، سکھر، کشمور، گھوٹکی، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ سندھی سرائیکی الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے رانی پور تائیں سرائیکی لوکل تے مقامی زبان ہے۔

شمالی سرائیکی:

شمالی سرائیکی، ضلع چکوال، پنڈ دادن خان، پنڈی گھیب، ڄنڈ تے کوہاٹ دے علاقیاں وچ وی سرائیکی الائی ویندی ہے۔ ایں لہجے کوں اعواݨکاری یا اعواݨی یا چکوالی یا کوہاٹی یا شمالی سرائیکی وی اہدے ہن۔ شاہ مراد چکوالی سرائیکی دا ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ ۔ پیلو چکوال دا سرائیکی شاعر ہے۔ علی محمد مسکین وی ایں لہجے دا شاعر ہے۔ایہ شمالی سرائیکی ہے۔ کوہاٹی سرائیکی دے چھی لہجے ہن۔ خوشحال ڳڑھ دا لہجہ، توگھ دا لہجہ، ٻلی تنگ دا لہجہ، کوہاٹ شہر دا لہجہ، وادی بوراکا دا لہجہ، شکر درہ دا کوہاٹی لہجہ، 1981 دی مردم شماری وچ ضلع کوہاٹ وچ چالہی فیصد کوہاٹی (سرائیکی) ہائی،

ݙاکٹر یونس ندیم، محمد جان عاطف، ریاض، انجم یوسف زئی تے سعد اللہ خاں کوہاٹی زبان دے ادیب تے کارکن ہن۔ کوہاٹی، چکوالی، گھیبی تے اعواݨکاری لہجے آپس وچ ٩٠٪ سرائیکی نال٨٠٪ ہندکو نال٦٠٪ تے پنجابی نال٤٠٪ نال رلدے ملدے ہن۔ ایں سانگے ایہ سرائیکی شمار تھیندے ہن۔

بلوچستان دی جعفری تے کھیترانی، سوات دی آجڑی تے قندھار دی سرائیکی وی سرائیکی دے لہجے ہن۔

شخصیات تے مشاہیر[edit]

جلم بن شبان:- ملتان وچ اسماعیلی حکومت 763ء دے درمیان وچ قائم تھئی ہئی۔ ہݨ اے امر حل طلب ہے کہ اے اوہو بنو سامہ دا خاندان ہڑی تے سنی توں اسمٰعیلی تھی گئے ہن یا کوئی ٻیا خاندان ہئی۔ بہرحال ملتان یا سرائیکی وسیب دے پہلے اسماعیلی حکمران دا ناں جلم بن شبان تاریخ وچ ݙسا ویندے.

دور ستر دے انیہویں داعی ادریس بن حسن (238ھ توں 278ھ) دی کتاب ’عیون الاخبار‘ اسمٰعلیوں وچ نہایت مستند تے معتبر منی ویندی ہے۔ اس کتاب وچ درج ہے کہ مصر دے اسماعیلی خلیفہ معز نے ہک داعی علم بن شبان کوں دہلی بھیجا ہئی۔ اس داعی کے بارے وچ روایت ملدی ہے کہ اس سیتا پور دے راجا تے اتھوں دے اکثر باشندیاں کوں تبلغ دے ذریعے مسلمان کر گھدا ہئی۔ (اے علم بن شبان غالباً نقل دی غلطی ہے کیوں کہ بعد دی کتاب ’موسم بہار‘ وچ اے ناں ناں جلہ بن شبان ہی ملدا ہے۔

ملتان دا حکمران جلم بن شبان ہی اسماعیلی داعی جلہ بن شبان معلوم تھیندا ہے۔ معز دی وفات 563ھ وچ تھئی ہئی۔ گویا اے اس توں پہلے آیا ہوسی۔ کیوں کہ اس دی آمد دی تاریخ نی ملدی. شاید اے تقریباً ویہہ سال پہلے آیا ہوسی تے اس اس عرصہ وچ اتھوں دے لوگاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسمٰعیلی بݨ گھدا ہوسی تے مقامی طور تے بغاوت کر کے بنو سامہ کوں برطرف کر کے جلم بن شبان نے اقتدار سنھال گھدا ہوسی۔

جلم بن شبان نے صوبہ ملتان تے قبضہ کر کے فاطمی سکہ و خطبہ جاری کیتا۔ اونکوں آس پاس دے اسلامی حکومتاں کولوں تعاون دی امید نہ ہئی، اس واسطے اس ہندو راجاواں نال معاہدے کر کے اپݨی سلطنت کوں مضبوط بݨایا۔ جلم بن شبان نے ملتان پر کے تک حکومت کیتی اس دی صراحت نی ملدی تاہم قیاس اے کہ او دے بعد وی زندہ ریہا ہوسی۔

شیخ حمید:-

جلم بن شبان دے بعد ملتان دے اسمٰعیلی حکمران دا ناں شیخ حمید ملدا ہے۔ اء امیر ناصر الدین سبکتگین دا ہم عصر ہئی۔ امیر سبکتگین 663ھ وچ تخت نشین تھیا ۔ اس طرح اے جلم بن شبان تے شیخ حمید ݙوہاں دا ہم عصر ہوسی۔ عام طور تے گمان کیتا ویندا ہے کہ اسمٰعیلیاں وچ پیو دا جانشین پتر ہوندا ہے۔ اس واسطے خیال کیتا ویندا ہے کہ شیخ حمید جلم بن شبان دا پتر ہوسی۔مگر ایسا اس وقت ہوندے کہ جݙݨ امام مستور ہو یا امام نال رابطہ ترٹا ہویا ہووے۔ لیکن جݙݨ امام ظاہر ہووے تاں اس وقت داعی کوں اپݨا جانشین بݨاوݨ کیتے اجازت گھنݨی پوندی ہے۔ لیکن جݙݨ امام مستور ہووے تاں اس وقت داعی امام دے الہام دی مدد نال اپݨا جانشین مقرر کریندا ہے، اینکوں داعی المطلق سݙیندن ۔ داعیاں وچ (برخلاف اماماں دے ) پتر دا قائم مقام ہووݨ ضروری نی ہوندا تے نہ ہی کہیں خاندانی خصوصیات تے ملکی خصوصیت دا لحاظ کیتا ویندا ہے۔اسماعیلی مذہب والے جنہاں امور دی شدت نال پابندی کریندے ہن انہاں وچ او تبلیغ کیتے کم از کم ݙو داعیاں کوں ہمیشہ بھڄیندے ہوندے ہن۔ تاکہ ہک اگر کہیں وی ناگہانی مصیبت وچ گرفتار تھی ونجے یا انتقال کر ونجے۔ تاں ݙوجھا اس دی نیابت کیتے موجود رہوے۔اس طرح تعین کیتا ونج سڳدا ہے کہ شیخ حمید جلم بن شبان دا شاید پتر نہ ہووے ، بلکہ اس دا ساتھی داعی ہو سی تے جلم بن شبان دے نال ملتان آیا ہوسی۔ گو اس دے بارے وچ تاریخ توں کوئی صراحت نہیں ملدی کہ شیخ حمید کون ہئی؟ لیکن حمید دے نال شیخ دا لاحقہ لگا ہویا ہے تے اسمٰعیلی داعیاں کوں شیخ دے لاحقے نال پکاردے ہن۔ اس واسطے یقیناً او جلم بن شبان دا نائب تے اس دے نال آیا ہوسی تے اس دی وفات دے بعد شیخ حمید، صوبہ ملتان دا حاکم بݨ گیا ہوسی۔

سلطان سبکتگین نے 281/283ھ وچ ملتان تے حملہ کیتا ہئی۔ جس تے شیخ حمید نے خراج ݙیوݨ منظور کر گھدا۔ شیخ حمید دا پتر شیخ نصر ہئی۔ مگر اس صوبہ ملتان تے حکومت کیتی یا نی اس دا کوئی حوالہ نی ملدا ۔

داؤد بن نصر:-

سلطان محمود غزنوی نے جݙݨ ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیتی تاں داؤد بن نصر اس وقت صوبہ ملتان دا حکمران ہئی۔ جیہڑا شیخ نصر دا پتر ہئی۔ داؤد نے ہندو راجاواں دا ساتھ ݙتا۔ خاص کر جݙݨ محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں صوبہ ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے دی مدد کیتی ہئی۔ اس واسطے سلطان محمود نے اگلا حملہ ملتان تت کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔ چنانچہ او درہ بولان دا قریبی رستہ چھوڑ کے درہ خیبر دے رستے توں اس واسطے روانہ تھیا کہ داؤد کوں علم نہ تھیوے کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پیا ہے۔ رستے وچ راجا انند پال نے محمود دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی۔ حالآنکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اونکوں خبر ݙے ݙتی ہئی کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پئے ۔ پشاور دے مقام تے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی مگر شکست کھادی تے پچھوں ہٹ گیا۔ اوݙوں داؤد کوں وی خبر تھی ڳئی ، اس واسطے او سلطان محمود دی آمد دا سݨ کے قلعہ بند تھی گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا تے اے محاصرہ ست روز تک جاری ریہا۔ آخر داؤد سلطان دی خدمت وچ عاجزانہ صلح دی درخواست کیتی۔ سلطان محمود نے ݙو لکھ درہم سالانہ خراج تے، تے دریائے سندھ نال متصل علاقہ سلطان کوں ݙے کے صلح کر گھدی۔

وسائل تے معدنیات[edit]

‎سرائیکستان دے ضلعے[edit]

خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے.

  • ١۔راجن پور
  • ٢۔رحیم یار خان
  • ٣۔بہاولپور
  • ٤۔بہاول نگر
  • ٥۔ملتان
  • ٦۔مظفر گڑھ
  • ٧۔ڈیرہ غازی خان
  • ٨۔لودھراں
  • ٩۔ڈیرہ اسماعیل خان
  • ١٠۔ٹانک
  • ١١۔میانوالی
  • ١٢۔بھکر
  • ١٣۔لیہ
  • ١٤۔خوشاب
  • ١٥۔سرگودھا
  • ١٦۔چنیوٹ
  • ١٧۔جھنگ
  • ١٨۔ٹوبہ ٹیک سنگھ
  • ١٩۔اوکارہ
  • ٢٠۔ساہیوال
  • ٢١۔خانیوال
  • ٢٢۔وہاڑی
  • ٢٣۔پاکپتݨ
ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے

مزید ݙیکھو[edit]