Jump to content

Wp/qxp/Kinuwa

From Wikimedia Incubator
< Wp | qxp
Wp > qxp > Kinuwa
Kinuwa raphi

Kinuwa (chenopodium quinoa) utaq kinwa muhumanta hamun. Aswanqa, Arhintina, Wuliwya, Chilip, Piruw suyukunapi tarpukun. [1] Kunantaq Ikwadur, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Kulumbya Awya Yala mama llaqtakunapi tarpukullantaqmi. Yaku llank'achiyta hark'aq, allin llamk'aq yura, yachakullanmi hatun qasakunamanpis (−4°C), inti ruphaykunamanpis (38°C) [1].

T'aka kinuwa

Kinuwamanta

[edit | edit source]

Kinuwaqa watapi wiñaq quram, yaqa runa sayaykama taripam, astawanpis chayallanmi. Raphinkunapis phatu, ashkha rikch'aqmi; chawpi saphinkunataq pisi k’allmayuqmi, imaymana tarpusqanmanhina. T'ikakunaqa chiqaqkunallapim wiñam, huch'uylla mana raphiyniyuq. Utaq qhari utaq warmi kanku.

Kinuwa chakra patapi

Tarpuyninmanta

[edit | edit source]

Kinuwaqa uray Awya Yalapi wiñan, Wuliwiya, Chilip, Piruw suyupipis, hinaspapis llapallan suyukunaman mastarikun: Kulumpiya nisqaman wichay Arhintinakama (Jujuy y Salta) chawpi Chilip suyukunapipis, Kaykunapi tukuy rikchaq kinuwatam tarpunku.

Qipa watakunapi, 1992-2010pi, FAOSTAT rimamusqanmanhina –Wuliwiya, Piruw hinaspa Ikuatur – kinuwa tarpuyta ishkaycharqanku. [2] [1]

Ichaqa kinuwaqa llapan pachapi mast'arikuyta munashan, yaqa 70 suyukunapim tarikun, aswanpis 92% Wuliwiyapi, Piruwpipis 2008 watapaq tarpurqanku, 8% puchuqnintaq Huqllachasqa Amrika suyukuna (HAS), utaq Istarus Uniruspi, Ikuatur, Arhintina, Kanata suyukunapipis tarpunku.

Kay kinuwaqa, papahina, ñawpa runakunaq chhaniyuq mikhunan karqan.

Riqsikullantaqmi, ñawpaq watakunapi Piruw-Wuliwiya pampakunapipas hawikunata ruwarqanku. [3]

Kinuwa lawa

Kinuwapaq chaninniy

[edit | edit source]

Kinuwaqa allin prutinakuna, wirakuna hinaspa karwuhitratukunayuq (aswantaqa almitun nisqawan). Hinallataqmi achka hirru, kalshu, hushurupis (hierro, calcio hinaspa fósforo) allin mikhuniyuq.

Waq sutinkuna

[edit | edit source]
  • Kastilla simipiqa kinuwata ninku: quinua, quinoa utaq quínoa. [4] [5]
  • Qichwa : kinwa, kinuwa, ayara, kiwicha, [nota 1]
  • Aymara : tupapa supha, jopa, jupha, juira, ära, qallapi, vocal, linquiñique.

Qillqasqakuna

[edit | edit source]
  1. 1 2 3 «La quinua: Un cultivo milenario que contribuye a la seguridad alimentaria mundial» . Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura . Julio de 2011. Consultado el 14 de junio de 2025.
  2. ↑ http://www.fao.org/quinoa-2013/what-is-quinoa/distribution-and-production/es/
  3. ↑ Perú ya conocía el uso de la quinua como cosmético Peru21.pe, Consultado el 14 de junio de 2025.
  4. ↑ "¿Quinoa, quinua o quinua?" . Consultado el 14 de junio de 2025.
  5. ↑ «Quinua, quinoa o quinoa » Fundación Urgente del Español, 30 de agosto de 2012. Consultado el 14 de junio de 2025.
  1. ↑ El nombre kiwicha también es dado a otro vegetal alimenticio que crece naturalmente en las mismas regiones, el Amaranthus caudatus L.
Cite error: <ref> tags exist for a group named "nota", but no corresponding <references group="nota"/> tag was found.