Wp/qxp/Ch'uñu
Ch'uñu, [1] icha tunta, papa ch'akichisqamanta lluqsin. Kaykunaqa altura hallp'akunaq sayayninpi tiyan.
Ch'uñu ruruchiyqa ñawpaqmantañam hamun. Kaytaqa ashkha mikhuna kananpaqmi ruwanku, watan watan ayllukuna mikhunanpaq. Kay ruruqa aswan puna suyu runakunaq mikhunanmi; aswanta Piruw, Wuliwya, Arhintinap, Chilip, Uruway, Ikwadurpipas mikhunku.
Qallariyninmanta
[edit | edit source]Ch'uñuqa Andes urqukunapim ñawpa pachakunapiraq wiñarqan. Chaymi, wakñinpi, Piruw suyu ima, ñut’u ch'uñuta huk maranpi. [2] Kaymi chay rimakuymanta willarikun.
Kay ch'uñu ch'akichiyqa, <i>colombiano</i> pachamantaraqmi hamun. Paykuna ch’akichisqata waqaychaqku. Tiwanaku culturapi, Titiqaqa qucha muyuyninpi kayhinallataqmi mikhuyta tarirqanku; chaytaq chinkakurqam siglo XII nisqapi.
Kaymi ch'uñu kawsayninmanta willawanchis. [3]
Ruwayninmanta
[edit | edit source]
Ch’uñu lluqsinanpaq, chawpaqtaqa papata qasachinku, chaymanta, intipi, kuti kutirispa ch'akichinku, hinataq ununta chinkachispa, chakiwan sarunku.
Kaytaqa kuskan wata killapi astawan ruwanku [4], mana wak killakunapiqa atikunchu, qasay pachakunallapim.
Qipapiqa, chhayhinallataqmi ch'uñuta hatunninmanta huch'uyninkama akllanku, [5] hinaspa pampapi ichhu utaq ch'aki yuraq patanpi qatanku. Kaypim yaqa kimsa tutapi qasakun, ichaqa yaqa allin tukukunanpaq, iskay chunka p’unchaypim aypanku.
Yaqa iskay kimsa kutin saruyta, ch'akichiyta utaq qasachiytapis ruwanku.
Tukuy rikch'ayninkunamanta
[edit | edit source]Iskayniraq ch'uñutam hurqunku: yana ch'uñu hinaspa yuraq ch'uñupis.
Yana ch'uñu
[edit | edit source]Yana ch'uñuqa, qillqakusqanmanhina, saruyninmanta, intipi churakusqanmanta, qasakusqanmanta ima lluqsin. Kaypitaq, wayrawan tupasqanwan ima, yanaman kutin: q'illunmanta yanankama.
Yuraq ch'uñu
[edit | edit source]Tuntaqa, huk tuta papa qasachisqamanta, qipa p'unchay saruqusqanmanta, hinallataq unuman churakusqanmanta lluqsin. Kay unuqa mayupi utaq quchapi kanan.
Kaytaqa t'iqikunapim churanku, yuraq llimp’i kanankama. Inti chinkakuypim ruwanku; manachayqa yanayarqunmanmi.
Chunka pisqayuq p'unchay puririnhina, murayaq ununta hurqunku, hinallataq sarunku, qarantapis hurqunku ima; tukunanpaq intipi chakichinku.
Wuliwyapiqa tunta sutiwan riqsinku, Piruwpitaq yuraq ch'uñu utaq moraya nispam.
Waqaychaymanta
[edit | edit source]Ch'uñuqa, ch’akisqaña kaptin, killakunapis watakunapis waqaychanku, ña hina kustalapi utaq t'iqikunapipis.
Mikhuyninmanta
[edit | edit source]Mikhuyninqa imaymanam: postrekunamanta lawakunakama.
Mikhuyninpiqa, imaymanatam wayk'unku. Kaqniraq kaqniraq, suyumanta suyu tukuy-ima wayk'uyta ruwanku. Chaypitaq, ch'uñu wakichinapaq, ashkha unupi chulluchinku.
Piruw suyupiqa astawan chairo utaq ch'uñu phasi nisqam ruwakun.
Qillqasqakuna
[edit | edit source]- ↑ Francisco Carranza. Diccionario Quechua Ancashino ISBN 84-8489-098-8 (revisar)
- ↑ «Puno: hallan restos de chuño en batán de 5 mil años de antigüedad». Correo. 6 de julio de 2017. Consultado el 10 de junio de 2025.
- ↑ Quispe, Jorge (6 de junio de 2018). «Nuevo templo revela la vida en Tiwanaku». La Razón. Archivado desde el original el 19 de enero de 2019. Consultado el 17 de enero de 2019.
- ↑ Canelas Arze, Luz Marina (5 de agosto de 2018). «Chuño: El alimento tradicional y maravilloso de Bolivia». Los Tiempos. Consultado el 10 de enero de 2025.
- ↑ Gil Rosendo, Inma (14 de junio de 2017). «Chuño, el secreto milenario de los Andes para lograr que una papa dure 20 años». BBC Mundo. Consultado el 10 de enero de 2025.