Wp/pln/palenge


Palenge (Kateyano: San Basilio de Palenque) a sendá un tiela (i ánteba yamaruma) ri Majate andi Bolivar, Kolombia. Tan sendá kumo municipio andi kaddume po lei.[1] Tiela ri Palenge ta bera ri Kaná ri Dike i pa 50 kilométuro ri Kattajena.
Palenge ase ten a pobulasió ri 4200 jende. béra ta Malagana i Marialabaja. UNESCO a asé, Paraje ri Kuttuá ri Palenge, «Patrimonia Ri Kuttuá I Immateriá Ri Umanirá», ku un ma kotumbre sosiá, rituá, i ri medisina, asina kumo ri músika i ri kotumbre orá.[2]
Un kusa bibo andi Palenge e Lengua. Krioyo ri Palenge, tambié Lengua ri Palenge ase añingotá gramátika ri kateyano ku lengua afrikano. Palenge ase ten a kuttuá ri jende afrikano.
Nombre
[edit | edit source]Nombre ri Palenge a kambiá po tiémbo. Ánteba, ese tiela a ñamá Palenge ri Matuna. Pa kré ri jende, nombre "San Basilio" e po yegá ri estatua ri sando San Basilio pa ese tiela, lo ke taba báe pa San Juan Nepomuceno (tambié andi Bolivar).[3] Uto informasion, ase risí ke ese tiela jué tambié ñamao Palenge ri San Miguel Arkangel andi tiembo ri komensá.
"Palenge" (Yamaruma) ase embotá, andi Amérika, pa chitiá ri ma tiela ri sokoyaró ke a kolé ri sé eklabo andi uto tiela.
Itoría
[edit | edit source]Komensá
[edit | edit source]
Andi kolombia koloniá, jende ri Europa a tre, pa Amérika ri Sur, ma eklabo afrikano kumblao andi Guinea po ndangua Magdalena, lo ke ase komensá bera ri Kattajena.
Andi 1599, 30 eklabo sokoyaró a ajuí pa monde bera ku kabbidante Benkos Biojó. Repué ri trompiá ku ma usulú ri España i lo ke e un kabiddante ri ané, Juan Gómez, Benkos a jayá un paraje güéno pa komensá tiela ri ele. Ele a ñamá pa tiela, Matuna, i kumo tiela a ten palitronká andi to patte ri lendrá, jue tambié Palenge ri Matuna.[4] Andi Matuna, asina, Benkos Biojó a komensá kabbidá ri ele uría pa Wiwa, nketo ri ele, andi 1600.[5]
Jende ri Palenge ri Matuna a komensá a liberá ma prieto eklabo ri tiela kumo Kattajena, Tolú, Mompós, i Tenerife: Ané a jutá ma rebokkao i ma ngombe pa jundá rekurso i liberá nuebo sokoyaró. Asina, ma eklabo ri kosta karibe a komensá a chitiá ri un tiela ri ma eklabo liberao.[6]
Lungá ri Benkos Biohó
[edit | edit source]Andi 1613, Diego Fernández de Velasco, kabiddante ri Kattajena a chitiá un akkuedo ri pa ku Palenge ri Matuna.[7]
Pa jué lompé andi 1619, andi lo ke Benkos Biohó jué chalá po usulú ri España, i repué a yegá nuebo kabiddante ri Kattajena, García Girón, jende lo ke a oddená lungá ri Benkos Biohó jokkao i ekuatisao. Ese po lo ke, kumo ele chitiá, «Ku kamonina i fattume ele ase yebá pa ele pa to tiela ri Guinea andi Kattajena.». Benkos, asina, jué jokkao i ekuatisao andi marzo 16 ri 1621.[8]
Palenge liberao ri eklabitú
[edit | edit source]San Basilio ri Palenge, kumo a ñamá pa antonse, a kontinuá ku jutá i jochá ri ele, pa andi 1713 se ablao po jende ri chechelo ri España kumo liberao ri eklabitú, a senda asina «Primer tiela liberao ri Amerika».[9] Ese ablao ku akueddo ri nu lendrá eklabo sokoyaró nu, akkkuedo machakao po obispo Antonia María Casiani.
Tiembo nuebo
[edit | edit source]Palenge a asé famoso andi rékara ri 1970 ku bokseadó Kid Pambelé, i ku dokumental «Ri Palenge ri San Basilio »lo ke a lempujá pa Palenge andi mapa.
Palenge jué ablao Patrimonia Ri Kuttuá I Immateriá Ri Umanirá ri UNESCO andi 2008.
Mendá
[edit | edit source]
- ↑ «San Basilio de Palenque será municipio, Senado aprobó proyecto que lo consagra». El Tiempo. Guatiao ándi Abril 1 ri 2025.
- ↑ «El espacio cultural de Palenque de San Basilio». UNESCO Kuttuá. Agosto 17 ri 2010.
- ↑ Tito Medina Jiménez. San Basilio ri Palenge.
- ↑ Palenge andi Kolombia Rebita ri CESLA.
- ↑ Mae ri komensá: Jembra andi Nueba Granada koloniá i Florida ri España. Rebita ri Afroamerikano itoría.
- ↑ Fortin, Jeffrey A. (2014). Atlantic Biografies: Individuals and Peoples in the Atlantic World. Boston.
- ↑ Simón, Pedro (1892). Ma notisia ri Itoría ri ma konkista ri Tierra Firme ri ma India Oksidental. Bogotá: Posá Editoriá ri Medardo Rivas.
- ↑ Ortiz Cassiani, Javier (Mayo 30 ri 2004). «Marzo 6 de 1621 A lungá ri kabbidante prieto.». Rebita Semana. Guatiao andi el Abril 28 ri 2025.
- ↑ Antonio Arnaiz-Villena et al. «Genética HLA andi ma afroamerikano kolombiano (San Basilio ri Palenge): The First Free Africans in America».Ngualao renje original andi Diciembre 17 ri 2014. Guatiao andi Abril 28 ri 2024.