Jump to content

Wp/nyn/Tooro people

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Tooro people
Flag of the Tooro Kingdom
Flag of the Tooro Kingdom
Tooro back cloth
Tooro back cloth
Cultura dancer from toro kingdom
Cultura dancer from toro kingdom

The Tooro people (/ˈtɔːroʊ/; Tooro: Abatooro, [aβatóːɾo]), Abatooro n'abantu abarikuruga omu kika kya Bantu, abarikutuura omu Tooro Kingdom, ekirikwetwa subnational constitutional monarchy omuri Uganda.

Ediini.

[edit | edit source]

Okurugiirira aha kubara abantu okwakozirwe omuri 2002, abantu 48.8 ahari igana n'Abakaturiki, 30.8 ahari igana n'Abakurisitaayo, 7.3 ahari igana nibakuratira ediini ezindi, 5.4 ahari igana n'Abasiraamu, kandi 5.2 ahari igana n'Abapentekooti.

Omuhendo gwa abantu.

[edit | edit source]

Okwezi kwa ikumi nibiri omuri 2014, disiturikiti eziri omu bugabe bwa Tooro ni: (a) Kabarole Disiturikiti (b) Kamwenge Disiturikiti (c) iKyegegwa Disiturikiti na (d) Kyenjojo Disiturikiti. Disiturikiti ezo zikaba ziine omuhendo gw'abantu miriyoni emwe kurugirira aha kubara abantu okwakozirwe omuri 2002.

Enganda.

[edit | edit source]

Abantu ba Tooro beebaganiisizemu enganda, kandi enganda enyingi eza Tooro ziine enyamaishwa ezirikuzijwekyera omu by'omwoyo.

Eby'obuhangwa.

[edit | edit source]

Ahabw'okugira ngu orurembo rwa Fort Portal nirwo rukuru rw'obugabe bwa Tooro, ekicweka ekyo kiine ebintu bibiri ebihandiikirwe ebirikukwata aha mpaka za Empaako[13] hamwe n'obuhangwa bwa Koogere obw'okugamba[14] aha rukarara rwa UNESCO orw'eby'obuhangwa ebitarikureebwa ebirikwetenga kubangirwa ahonaaho.[15][16] Amaziina g'obuhangwa bwa Tooro nigeetwa Kinyege. Amaziina agandi ag'omugasho ni Orunyege-Ntogoro, ag'okworeka rukundo. [17][18] Abatoro n'abantu barungi munonga kandi nibatwara eby'obuhangwa bwabo nka bikuru. [19]

Abantu abarikumanywa munonga.

[edit | edit source]
  1. Elizabeth Bagaya; N'omunyamateeka, omunyaby'obutegyeki, omukugu omu by'obuhangwa, omuzaani w'ebishushani. Niwe mukazi w'okubanza kuruga omu mahanga ga Afirika y'oburugwa-izooba kuhika aha kushutama omu kooti z'Abangyereza. Ni ishenkazi w'Omukama wa Tooro oriho hati, Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV.
  2. Edward Bitanywaine Rugumayo; N'omunyaby'obutegyeki, omukugu omu by'obuhangwa, omuhandiiki, omwegyesa kandi omurwanirizi w'obuhangwa bw'ensi. Naakora nka mukuru wa Yunivasite ya Kampala University hamwe na Yunivasite ya Mountains of the Moon University
  3. Brigadier Noble Mayombo (1965–2007); Akaba ari omuserukare omu mahe ga UPDF kandi omuny'eishengyero. Akafa aine emyaka 41 y'obukuru.
  4. Andrew Mwenda; N'omunyamahurire kandi omushubuuzi. Niwe yatandikireho kandi mukama w'orupapura rw'amahurire orwa The Independent, orurikugamba aha nshonga z'obutoosha.
  5. Brigadier Kayanja Muhanga; N'omuserukare, Obwahati naaheereza nka omuduumizi w'amahe ga UPDF omuri South Sudan. Akatooranwa omu ntebe egyo omu kwezi kw'okubanza 2014 Genero[20] Yoweri Museveni, omuduumizi mukuru w'amahe ga UPDF kandi omwebembezi w'eihanga rya Uganda.
  6. Professor John Ntambirweki; N'omunyamateeka, omuhandiiki kandi omwebembezi w'eby'obwegyese. Naakora nk'omuhwezi wa mukuru wa Yunivasite ya Uganda Pentecostal University, Yunivasite y'abantu buntu, erikushangwa omuri Fort Portal, omu burengyerwa-eizooba bwa Uganda.
  7. Dr. Godfrey Bahiigwa; N'omuhangu omu by'entaasya kandi omushubuuzi. Naakora nk'orikukurira eby'obuhingi n'oburiisa hamwe n'entaasya y'ebyaro aha kakiiko k'amahanga geeteeraine akarikukurira eby'obuhangwa bw'ensi omuri Addis Ababa, Ethiopia.

Reeba n'ebindi.

[edit | edit source]
  • Bunyoro.
  • Buganda.
  • Busoga.
  • Tooro Kingdom.
  • Buganda.
  • Gisu.
  • Acholi.
  • Ankole.

Ebihandiiko ebirikugambwaho.

[edit | edit source]