Wp/nyn/Tonga
Tonga, omu butongore, obukama bwa Tonga, n'eihanga ry'eizinga omuri Polynesia, omuri Oceania. Eihanga riine ebizinga 171, kandi ahari ebyo 45 harimu abantu. Omwanya gwayo gwona niguhika ahari 750 km2 (290 sq mi), gukajanjaara ahari 700,000 km2 (270,000 sq mi) omu mashuuma ga Pacific Ocean. Okuruga omuri 2021, kurugirira ahari Johnson's Tribune,Tonga eine abantu 104,494, 70% aharibo nibatuura aha kirwa ekikuru ekya Tongatapu. Eihanga nirigyenda kiromita nka 800 (500 mi; 430 nmi) okuruga omu matemba kuza omu mashuuma. Kyetorwaire Fiji na Wallis na Futuna (France) omu matemba ga burengyerwizooba, Samoa omumatemba ga burengyerwizooba, New Caledonia (France) na Vanuatu omumatemba ga burengyerwizooba, Niue (ekicweka ky'aheeru ekiri haihi) omumatemba ga burengyerwizooba hamwe na Kermadec (New Zealand) omumatemba ga bureng Tonga eri kilomita nka 1,800 (mayiro 1,100; 970 nmi) kuruga omu kizinga kya New Zealand eky'amatemba.
Tonga ekabanza kutuurwamu emyaka nka 2,500 enyima, abantu abaabaire bari ekicweka ky'obuhangwa bwa Lapita, abatuuragye ba Polynesia, abaaherize kutandikaho enganda, orurimi n'obuhangwa bwabo nk'abantu ba Tongan. Bakatandikaho omwanya gw'amaani omuri Pacific y'amashuuma, kandi obwire obu obw'okushanjuura n'obutegyeki bwa Tonga nibumanywa nka obugabe bwa Tu'i Tonga. Kuruga aha butegyeki bw'omugabe w'eihanga rya Tonga ow'okubanza, Ahoketeitu, Tonga ekakurakurana yaaba amaani g'ekyanga. Kikaba kiri ekitongore ky'obutegyeki ekyahangwire kandi kikategyeka ebicweka bitari bimwe na bimwe omuri Pacific, kuruga omu bicweka bya Solomon Islands hamwe na New Caledonia yoona hamwe na Fiji omu burengyerwa eizooba, kuhika omuri Samoa na Niue, hamwe n'ebicweka bya French Polynesia omu burugwa izooba. Tonga ekamanyibwa munonga ahabw'obushuubuzi bwayo, enganda hamwe n'ebyobuhangwa aha Pacific, ekyagumire n'amaani na bwanyima y'obutabanguko bwa Samoa omu kyasha kya 13 hamwe n'abazungu okujumbura ebizinga omuri 1616.
Kuruga 1900 kuhisya 1970,Tonga ekaba eine obukuumi bwa Bungyereza. Bungyereza ekareeberera enshonga za Tonga ez'aheeru kurugirira aha ndagaano y'omukago, kwonka Tonga terahireyo obugabe bwayo aha mahanga g'aheeru. Omuri 2010,Tonga ekaruga omu butegyeki bwayo obwa ira, yaahinduka obutegyeki oburikukuratira engyenderwaho y'eihanga, ahanyima y'okukora empindahinduka omu by'obutegyeki, ekareetaho akaruuru k'okubanza k'abajwekyerwa.
Tonga n'emwe aha mahanga ga Commonwealth, United Nations, Pacific Islands Forum hamwe na Alliance of Small Island States.