Wp/nyn/Mbarara
| inception | 1901 |
|---|---|
| country | Uganda |
| capital of | Mbarara District, Western Region |
| located in the administrative territorial entity | Mbarara District |
| located in time zone | UTC+03:00 |
| coordinate location | 0°36′48″S 30°39′30″E |
| official website | https://www.mbararacity.go.ug/ |

Orurembo rwa Mbarara n'orurembo oruri omu kicweka ky'oburengyerwa-izooba bwa Uganda kandi nirwo rurembo rwa kabiri aha rurengo rwa Kampala. Orurembo rwabaganisibwemu za borough mukaaga nka Kakoba Division, Kamukuzi Division, Nyamitanga Division, Biharwe Division, Kakiika Division, Nyakayojo Division. N'omwanya mukuru gw'eby'obushubuzi omu disiturikiti ezirikukira obw'amashuuma g'oburengyerwa izooba bwa Uganda hamwe n'omwanya gw'ekitebe kya disiturikiti.[1][2] Omu kwezi kwakataano 2019, Eishengyero rya Uganda nana Kabineti ya Uganda ekaheereza Mbarara ekitiinisa ky'Orurembo, ekyatandikire ebiro 1 okwamushanju 2020.[3] Eiziina rya munisipaali rikaruga omu kugamba kubi kw'abajwekyerwa b'amatware nka Emburara (Hyperemia rufa), obunyasi buringwa obwabaire bwijwire omwanya gwona.
Omwanya
[edit | edit source]Mbarara n'omwanya muhango gw'eby'engyenda, oguri omu burengyerwizooba bwa Masaka aha ruguuto orurikuza Kabale, haihi n'enyanja Mburo National Park. Eki kiri kiromita nka 270 (mayiro 168), aha ruguuto, omu mashuuma g'oburengyerwa-izooba bwa Kampala, orurembo rwa Uganda orukuru kandi orurikukirayo obukuru.[4] Obutebeekanisa bwa disiturikiti y'ebyobushubuzi eya rwagati ya Mbarara ni 00 36 48S, 30 39 30E (Latitude:-0.6132 Longitude:30.6582).[5] Orurembo ruri aha rurengo rwa mita 1,147 (fuuti 3,763) ahaiguru y'enyanja.[6]
Waadi z'omururembo
[edit | edit source]Orurembo rwine za waadi 23 ezirikujanjaara omu divizoni mukaaga hamwe n'ebyanga bibiri.
| Mbarara City North | Mbarara City South |
|---|---|
| Kamukuzi | Kakoba |
| Ruharo | Nyamityobora |
| Kakoma | Katete |
| Nyarubanga | Ruti |
| Rwemigyina | Bugashe |
| Kakiika | Katojo |
| Kishasha | Kichwamba |
| Bunutsya | Nyarubungo II |
| Nyabuhama | Rukindo |
| Rwenjeru | Rwakishakizi |
| Biharwe East | |
| Nyakinengo | |
| Biharwe West | |
| Bubaare |
Omuhendo gw'abantu
[edit | edit source]Omuri 2002, okubara abantu omu ihanga ryona, kukateebereza ngu omubare gw'abantu b'omururembo gukaba guri 69,400. Ekitongore ky'ebibaro ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kikateebereza ngu abantu bakaba bari 82,000 omu 2010. Omuri 2011, UBOS ekateebereza ngu omubare gw'abantu abari ahagati y'omwaka gukaba guri 83,700.[7] Omu kwezi kwamunaana 2014, okubara abantu omu ihanga ryona kukareetaho abantu 195,013.[8]
Embeera y'obwire
[edit | edit source]Mbarara eine embeera y'obwire y'obutiti. Ahagati y'ameezi agomire n'ag'enjura nyingi, entaaniso y'enjura eri mm 94 | 4 inchi. Okwehinduka kw'obutagasi bw'eihanga buri mwaka nikuhika nka 2. 4 °C | 4. 3 °F. Okwezi okurikukirayo obunyogovu ni Okwaikumi na kumwe (76. 93%). Okwezi okurimu obunyogovu bukye munonga n'okwamushanju (53. 76%). Okwezi okurikukirayo obwire bwingi bw'enjura ni Okwaikumi (22. ebiro 37). Okwezi okurimu ebiro bikye by'enjura n'okwamushanju (ebiro 3.67). Mbarara eri ahagati y'eihanga kandi eby'obutiti byanguhi kushoboorora.
Okukura n'okushanjuura
[edit | edit source]Mbarara ekaruga enyima yaatunguuka yaasinga Entebbe, Masaka, Gulu na Jinja. Okuruga 2014, Mbarara niyo yabaire eri orurembo rwa kabiri orurikukirayo obuhango omuri Uganda ahanyima ya Kampala kandi orwa kabiri ahari Kampala omubukuru, amakorero, hamwe n'ebyombeko. Okutandika n'omwaka 2000, ebyombeko eby'omurembe bitandikirweho otwariiremu malls, arcades, plaza hamwe na hoteeri. Amarwariro ag'omurembe gakombekwa otwariiremu eirwariro rya Mbarara, obwahati n'erya Mbarara Regional Referral Hospital, erya Mbarara Community Hospital, eirwariro ry'abantu buntu erishangwa omuri Kyamugorani, omuri Kakiika Division, hamwe n'erya Mayanja Memorial Hospital, erishangwa omuri Nyamityobora, Kakoba Division.

Ebyombeko
[edit | edit source]Mbarara n'omwanya gw'eishomero rya Mbarara University of Science and Technology (MUST), eryatandikirwe omuri 1989.

Ahabw'omugasho gw'endembo za Uganda zoona, Mbarara niyo yaataayaayize orukiiko rwa Uganda Local Governments Association orwa 2004 orwabaireho ebiro 1 Okwaikumi. Mbarara n'omwebembezi w'ekibiina kya gavumenti.
Okuheereza amaizi
[edit | edit source]Ahabw'omuhendo gw'abantu ogweyongyeire, amaizi agarikuruga omu mugyera Rwizi oguri haihi, tigarikumara kuhikiiriza ebyetengo by'orurembo rwa Mbarara omu biro by'omumaisho. Gavumenti ya Uganda eyegurize obukaikuru bwa €120 okuronda amaizi kuruga omu mugyera Kagera, kugashemeza, n'okugaheereza disiturikiti ya Mbarara, Masaka na Isingiro.
Oruguuto rwa Mbarara Bypass
[edit | edit source]Nk'ekicweka ky'okutunguura oruguuto orurikuruga Mbarara kuza Katuna (2011 - 2015), oruguuto orusya orurikuruga omumatemba ga Uganda nirutebekanisibwa omu rurembo. Orugyendo nirutandika kuruga aha kimera kya Coca-Cola aha ruguuto rwa Mbarara kuza Masaka ahari Makenke, niruraba omuri Rwebishouri na Nkokonjeru reero rwejumba aha ruguuto rwa Mbarara kuza Kabale ahari Katatumba Resort, kiromita nka 5. 1 mi) omu mashuuma g'oburengyerwa-izooba bwa disiturikiti y'ebyobushubuzi eya rwagati.
Oruguuto niruteekateekwaho kwihaho omwijuzo ahagati y'orurembo obwo nirwihaho ebiiruka ebirikugyenda n'okuruga omuri Rwanda, Burundi, hamwe na Democratic Republic of Congo aha nguuto z'orurembo rwa Mbarara. Kiromita 14 (8. 7 mi) oruguuto niruteekateekwaho kugura obukaikuru bwa €170 (US$210 million), kurugaho ekibiina ky'amahanga ga buraaya nikiteekateekwaho kuguza obukaikuru bwa €122 (US$153 million) kandi gavumenti neegura sente kuruga omu bintu byayo.
Enshonga z'omugasho
[edit | edit source]Ebintu ebindi ebirikugyenda omu maisho nibishangwa omu rurembo nainga haihi n'emboga zaarwo:
Obwebembezi
[edit | edit source]- Ofiisi z'obwebembezi bwa Mbarara City Council
- Nile Breweries Mbarara - Ekitongore kya Anheuser-Bush InBev
- Century Bottling Company Limited, Mbarara - Omuhingi n'omugaba w'ebintu bya Coca-Cola
- Lato Milk - Ekitongore ekirikukora amabeere ekyatandikirwe Pearl Dairy Farms Limited
- Ntake bakery and company Limited
- Mbarara Social services
- [[Mbarara Regional Referral Hospital] - Eirwariro rya gavumenti eririmu ebitanda 600, eririkureebererwa minisiture y'eby'amagara kandi n'eirwariro ry'abeegyesa ba Mbarara University School of Medicine
- Mbarara Community Hospital - Eirwariro ry'abantu buntu eririkuhwera abantu boona, oihiremu abatarikubasa kushashura
- Mayanja Memorial Hospital - Eirwariro ry'abantu buntu ery'ebitanda 100
- Holy Innocents Children's Hospital - Eirwariro ry'abaana ery'abantu buntu ery'ebitanda 100, eririkwebemberwa obureeberezi bwa Roman Catholic omuri Mbarara
- Mbarara Ruharo Mission Hospital - Eirwariro ry'abakurisitaayo ery'ebitanda 100 eririkushangwa ahari Ruharo Cathedral, kiromita 5 mi, omu burengyerwizooba bwa tawuni, aha ruguuto rwa Mbarara-Ishaka
Eby'obwegyese
[edit | edit source]- Mbarara University of Science and Technology - emwe aha yunivasite mwenda eza gavumenti omu Uganda
- University of Saint Joseph Mbarara - Church Founded University eshangwa ahari Nyamitinga Hill
- Makerere University Business School Mbarara Regional Campus
- Uganda Bible Institute
- Eitendekyero rya Bishop Stuart University niryegaita aha Kanisa ya Uganda erishangwa omuri Kakoba
- Ntare School n'eishomero ry'aboojo
- Mbarara High School n'eishomero ry'aboojo eririkushashurirwa Gavumenti
- Maryhill High School n'eishomero ry'abaishiki eryatandikirwe aba Daughters of Mary hamwe na gavumenti
Ebyengyenda
[edit | edit source]- Mbarara Airport - Ekishaayi ky'enyonyi eky'abantu boona, ekirikushangwa kiromita nka 10 (6. 2 mi), aha ruguuto rw'omumatemba g'oburengyerwa-izooba bw'orurembo, aha ruguuto rwa Mbarara kuza Ibanda
- Mbarara Northern Bypass - oruguuto rwa kiromita 14 orurikwetoroora ekicweka ky'omumatemba g'orurembo. Ekombekwa ahagati y'okwakashatu 2015 na mukaaga 2018
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa
- ↑ Template:Wp/nyn/Google maps
- ↑ Template:Wp/nyn/Google maps
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa
- ↑ Aha niho Obujurizi bwiine kushangwa