Jump to content

Wp/nyn/Malawi

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Malawi
Ebendera ya Malawi

Malawi, omu butongore, Republic of Malawi, n'eihanga eritaine nyanja omu mashuma g'oburugwizooba bwa Africa. Ekateerwa Zambia omu burengyerwizooba, Tanzania omu matemba n'omumatemba g'oburengyerwa-izooba, hamwe na Mozambique omu burengyerwa-izooba, omu mashuuma, hamwe n'omu mashuuma g'oburengyerwa-izooba. Malawi neetwara emyaka erikushoba omuri 118,484 km2 (45,747 sq mi) kandi eine abantu 22,224,282 (okuruga okwamushanju 2025).[1] Lilongwe niryo rurembo rwayo oruhango kandi orurikukirayo obuhango, kandi endembo ishatu ezirikukurataho ni Blantyre, Mzuzu na Zomba, orwabaire ruri orurembo rwayo oruhango.

Ekicweka kya Afirika ekirikumanywa nka Malawi kikatuurwamu omu kyasha kya ikumi aba Akafula, abarikumanywa nka Abathwa. Bwanyima, guruupu z'ababantu zikaruga bakabinga Abaakafula batandikaho obugabe butari bumwe na bumwe nka obugabe bwa Maravi na Nkhamanga, hamwe n'obundi obwatandikire kuruga omu kyasha kya 16. Omuri 1891, omwanya gukategyekwa Abangyereza nka British Central African Protectorate, kandi gukagarurwa eiziina rya Nyasaland omuri 1907. Omuri 1964, Nyasaland ekatunga okwetegyeka nk'eihanga rya Commonwealth ahansi y'enganzi y'eihanga Hastings Banda, kandi ekahindurwa eiziina Malawi. Bwanyima y'emyaka ebiri, Banda akahinduka omwebembezi w'eihanga arikuhindura eihanga omu butegyeki bw'ekibiina kimwe. Banda akarangirirwa nk'omwebembezi w'eihanga ryona omuri 1971. Okwetegyeka kukareetwa obutegyeki bwa Banda obw'okunyigiriza munonga. Bwanyima y'okureetaho enkora y'ebibiina by'obutegyeki bingi omu 1993, Banda akasingwa akaruuru ka boona aka 1994. Eriizooba, Malawi eine obutegyeki bw'ebibiina by'obutegyeki ebirikwebemberwa omwebembezi w'eihanga otoorainwe. Kurugirira aha bigyezo bya V-Democracy ebya 2024, Malawi neekwata omwanya gwa 74 omu by'oburuuru omunsi yoona kandi neekwata omwanya gwa 11 omu by'oburuuru omuri Afirika. Eihanga riine enkoragana nungi n'amahanga amaingi, kandi niryejumba omu bibiina by'amahanga goona, otwariiremu United Nations, Commonwealth of Nations, Southern African Development Community (SADC), Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA), hamwe na African Union (AU).[2]

Hastings Kamuzu Banda

Malawi ni rimwe aha mahanga agarikutunguuka munonga omu nsi yoona. Eby'entatsya n'eby'obuhingi n'oburiisa, kandi erimu abantu b'omubyaro kandi abarikweyongyera. Ebintu ebikuru ebirikworeka entunguuka omu by'entaasya, eby'obwegyese hamwe n'eby'amagara bikareebwa omuri 2007 na 2008.

Malawi eine amagara makye n'okufa kw'abaana baingi. Akakooko ka siriimu kari ahaiguru munonga, ekirikukyendeeza abakozi n'okwongyera aha nshohoza ya gavumenti. Eihanga riine abantu b'emiringo mingi, otwariiremu abazaire, aba Asia hamwe n'abazungu. Endimi nyingi nizigambwa. Abantu abarikukira obwingi n'abakurisitaayo kandi abaingi n'abaporotesitante.N'obu haraabe haabaire hariho entaro z'ebyanga ezabaire niziguma nizibaho ahabw'okwahukaana kw'enganda, omwaka 2008 gukaba gukyendeire munonga, kandi ekiteekateeko ky'okumanya omuntu nk'ow'eihanga rya Malawi kikagaruka kubaho.

Ebihandiiko

[edit | edit source]
  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Malawi#cite_note-12
  2. https://thecommonwealth.org/our-member-countries