Wp/nyn/MOSES ALI
Moses Ali (5 Okwakana 1939 – 18 Okwa mushanju omuri 2026) akaba ari omunyamateeka wa Uganda, ofiisa w'amahe kandi omunyabyabutegyeki owaheereize nka Second Deputy Prime Minister wa Uganda kuruga omuri 2021 kuhisya Okwa kataano omuri 2026.[1][2]
Ali akaheereza omu Kabineti ya Uganda nka Third Deputy Prime Minister kandi Deputy Leader of Government Business omu ishengyero kuruga Okwa kataano omuri 2011 kuhisya Okwamukaaga 2016.[3][4] Akaba ari n'omuhwezi w'enganzi y'okubanza kuruga Okwa mukaaga omuri 2016 kuhisya Okwakataano 2021.[5] Akaba ari omukiiki omuto omu ishengyero arikutooranwa ahabwa East Moyo County omu Disiturikiti ya Adjumani kuruga 2011 kuhisya obu yaafa ebiro 18 Okwamushanju, 2026.[6][7]
Amagara g'obuto n'obwegyese
[edit | edit source]Moses Ali akazaarwa 5 Okwakana 1939 omu Disiturikiti ya Adjumani, Disiturikiti ya Atabo omu divizoni ya Pakele omu Disiturikiti ya Adjumani. Akazaarwa Muhammad Ali na Veronica Porsche Ali kuruga omu Disiturikiti ya Adjumani.[8][9] Akashutama PLE ye aha Erepi Church of Uganda omuri 1957, kandi yaatunga satifikeeti aha Church of Uganda Junior S. S. omuri 1957. Kuruga 1964 kuhisya 1966, akaza omu Old Kampala S.S. ahabwa satifikeeti ye omu by'obwegyese. Akatunga satifikeeti omu kutendekwa kwa ba ofiisa omuri Israel.Akagaruka yaatwara satifikeeti omu kutendekwa kw'aba Paratrooper Instructors omuri Israel omuri 1969, yaatunga satifikeeti omu kutendekwa kwa ba Company Commanders omuri Israel omuri 1972. Omuri 2007, akatunga satifikeeti omu by'obwegyese omu biragiro aha Yunivasite ya Wolverhampton[8] omuri United Kingdom.
Ali akaba aine diguri ya Bachelor of Laws (LLB) kuruga Makerere University hamwe na Diploma omu Legal Practice kuruga Law Development Centre (LDC) omuri Kampala. Akaba aine n'ebindi ebirikumwikiriza kuruga omu matendekyero g'amahe agatari gamwe na gamwe omuri Uganda, Israel, hamwe na United Kingdom.[7] Akaba ari Omusiraamu.[10]
Emirimo
[edit | edit source]Ali akeejumba omu kurwanisa obutegyeki bwa Uganda omuri 1971 okwarugiremu omwebembezi w'eihanga Milton Obote reero yaareeta Idi Amin omu bwebembezi. N'ekyarugiremu, akeyongyera aha rurengo omu bwire bwa Uganda eya kabiri, obu Amin yaabaire naategyeka eihanga. Moses Ali akatooranwa kuba minisita w'eby'esente.[11] Abanyamakuru Tony Avirgan na Martha Honey bakamushoboororaho nk'omwe aha "banywani" ba Amin.[12]Nka minisita w'eby'esente,akakoresa omwanya gwe kutebekanisa ekibiina ky'obusiraamu eky'obuhwezi.Eki kikamureetera obushagiki bwingi omu bantu, kwonka kikareetaho okwerarikirira kwa Amin,[13] ahabw'okutiina ngu Ali akaba naagyezaho kwombeka omusingi gw'obushagiki omu by'obutegyeki bw'abasiraamu.[14] Mazima, Moses Ali akatunga abakurasi baingi omu mahe ga Uganda.[13]
Omu kwa kana omuri 1978, omwebembezi w'eihanga akatebekanisa orukiiko omu kibuga ekikuru Kampala, ahu yaatabukiire ba minisita abu yaabaire naareeba nk'abatarikwesigwa, ab'amaani n'abatarikubaasa, otwariiremu na Moses Ali. Arikujunaana minisita w'eby'esente okukoresa kubi Bank of Uganda, obushomankuzi bw'amaani,[13]okukoresa kubi esente z'akakiiko k'abasiraamu akakuru, hamwe n'okunagaijura ebiragiro bya gavumenti,[12]Amin akagira ekiniga munonga omu kugamba kwe, yaata ekibbo kya kasasiro ahari Ali. Ahanyima y'okumanya ngu embeera ye ekaba etarikubaasika, Ali akatoroka ahonaaho nk'oku kirikubaasika. Akeshereka kuruga Kampala omu motoka ye, yairuka yaaza omu maka ge omuri West Nile. Kwonka ku yaahikireyo, guruupu y'abaisi ekamutahirira, kwonka akabahwera omu kurwana n'embundu. Ali akaba naahamya ngu okugwa kwe hamwe n'okugyezaho kw'okwitwa bikaba byatebekanisibwe omuduumizi w'amahe ga Uganda, Yusuf Gowon, owaabaire naamuhakanisa kumara obwire buraingwa.[13]Bwanyima, Amin akamwihaho ebitiinisa bye byona eby'amahe.[15]Kwonka, Amin akaba akiri omwegyendesereza ahabw'abakuratsi ba Ali abaingi, kandi yaamubinga omu butongore kuruga aha ntebe ye y'obwaminisita omu kwezi kwa munaana omuri 1978.[12]Omu kwezi kwa ikumi, ba agenti ikumi ba State Research Bureau (SRB) bakagyezaho kukwata Ali, kwonka bakaitwa.[16]
Obwebembezi bwa Amin ku bwagwire omu rutaro rwa Uganda na Tanzania orwa 1978-79, Ali akahunga yaaza omu buzaahe omuri Sudan y'amashuuma, yashanga obuhungiro omuri Nimule.[17]Omu myaka ya 1980, akebembera ekibiina kya Uganda National Rescue Front omu kugomera gavumenti ya purezidenti Milton Obote,[11]kandi akahinduka omutegyeki w'orutaro arikutegyeka eihanga omu mashuuma ga Sudan.[18]Omu bahekyera b'orutaro rwa Uganda Bush orw'okubanza, akakora "ehururu y'abahekyera erikukirayo kukora kurungi."[19]arikukoresa obushoborozi bwe n'amahe, Ali akahendera yahanuura na Yoweri Museveni owaatwaire obutegyeki nk'omwebembezi w'eihanga ahamuheru gw'orutaro rwa Bush omuri 1986. Amahe ge gakakwatanisibwa omu mahe ga Uganda amasya, National Resistance Army, agahindukire Uganda People's Defence Force, kandi akarondwa nka Major General.[18]Ahabw'omwanya gwe gw'amaani omu gavumenti ya Uganda ensya hamwe n'amahe, Ali akahinduka ow'amaani kandi omugaiga munonga.[18]
Ali akahika n'aha kuba omuhwezi w'enganzi y'okubanza omu gavumenti ya Yoweri Museveni. Yaheereza omu ishengyero rya Uganda kuruga omuri 2001.[11]Akongyerwa amaani yaaba Lieutenant General ebiro 13 okwa kashatu omuri 2003,[20][21] kwonka akafeerwa entebe ye omu ishengyero hamwe n'okutooranwa kwe nka minisita omuri 2006. Omuri 2011, aha myaka 72, akagaruka yaagaruka omu ntebe ye omu ishengyero yaheebwa obujunaanizibwa bwa minisita.[11]Omu mwaka ogwakuratsireho, Ali akagaruka yaakuzibwa yaatunga orurengo rwa genero omu mahe ga Uganda People's Defence Force.[22][23]Omuri 2016, ahanyima y'okugaruka kutooranwa omu ishengyero, akagaruka yaatooranwa nk'omuhwezi w'enganzi y'okubanza kandi omuhwezi w'omwebembezi w'ebyobushubuzi omu ishengyero.[24]Bwanyima y'akaruuru ka boona aka Uganda omuri 2021, Museveni akagaruka yaatandikaho kabineti ye, Ali yaatooranwa nk'omumyoka wa kabiri wa ssaabaminisita hamwe n'omumyoka w'omwebembezi w'eishengyero omu by'obushuubuzi bwa gavumenti.[25]
Okufa
[edit | edit source]Ali akafa ebiro 18 Okwamushanju 2026 omu irwariro rya Nakasero omuri Kampala.[26] Akaba aine emyaka 87.[27][28][29] Purezidenti Yoweri Museveni akooreka okushaasha kwingi, arikumugambaho nk'omuserukare kandi omwebembezi w'eby'obutegyeki owaaheereize kumara obwire buraingwa.[30]
Ali akazikwa omu maka ga baishenkuru omuri Atabu Parish omu divizoni ya Pakele omu Disiturikiti ya Adjumani omu kicweka kya West Nile omuri Uganda, ahanyima y'emikoro y'okuziika hamwe n'oruteerane rw'abantu boona aha kishaayi kya Paridi. Okuziika kwe kukabaho aha rwakashatu, Okwamushanju 22, 2026.[31]
Reeba n'ebi
[edit | edit source]Ebihandiiko ebirikugambwaho
[edit | edit source]- ↑ Tegulle, Gawaya (31 July 2012). "General Moses Ali's Promotion: How Did He Earn The Four Stars?". Daily Monitor. Kampala. Archived from the original on 6 September 2018. Retrieved 13 February 2015.
- ↑ Lwasa, Robert (31 May 2026). "Gen. Moses Ali exits Cabinet after a lifetime of Public Service". Office of the Prime Minister – A Coordinated, Responsive and Accountable Government for Socio-Economic Transformation. Retrieved 19 July 2026.
- ↑ "Comprehensive List of New Cabinet Appointments & Dropped Ministers". Facebook.com. 27 May 2011. Archived from the original on 28 April 2019. Retrieved 13 February 2015.
- ↑ "Final cabinet list: Jessica Alupo new vice president". Daily Monitor. Archived from the original on 2021-06-09. Retrieved 2021-06-09.
- ↑ Uganda State House (6 June 2016). "Uganda's New Cabinet As At 6 June 2016". Scribd. Archived from the original on 25 June 2016. Retrieved 13 June 2016.
- ↑ "Gen Moses Ali dies at 87". The Observer Media Ltd. 2026-07-18. Retrieved 2026-07-22.
- 1 2 POU. "Profile of Ali Moses, Member of Parliament for East Moyo County, Adjumani District". Kampala: Parliament of Uganda (POU). Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 13 February 2015.
- 1 2 "Gen Moses Ali: Biography, Family, Health and Wife". Flash Uganda Media. 2022-09-25. Archived from the original on 2025-12-10. Retrieved 2026-07-11.
- ↑ Natukunda, Carol (24 April 2013). "Amin Played Moses Ali Against Yusuf Gowon". New Vision. Kampala. Archived from the original on 30 November 2014. Retrieved 13 February 2015.
- ↑ The 'nubians' of East Africa: Muslim club or African "tribe"? The view from within Template:Webarchive Omari H. Kokole // Center for Afroamerican and African Studies, University of Michigan, 2007-03-20. Retrieved 2024-04-25.
- 1 2 3 4 Natukunda, Carol (24 April 2013). "Amin Played Moses Ali Against Yusuf Gowon". New Vision. Kampala. Retrieved 13 February 2015.
- 1 2 3 Wren, Christopher S. (13 June 1979). "Ugandan Refugees Finding A Haven in Southern Sudan". The New York Times. p. 2. Retrieved 21 December 2019.
- 1 2 3 4 Generated from: Sfn
- ↑ Generated from: Sfn
- ↑ Generated from: Sfn
- ↑ Generated from: Sfn
- ↑ Generated from: Sfn
- 1 2 3 https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_Ali#cite_note-FOOTNOTERice2009264-15
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_Ali#cite_note-FOOTNOTEAvirganHoney1983231-16
- ↑ POU. "Profile of Ali Moses, Member of Parliament for East Moyo County, Adjumani District". Kampala: Parliament of Uganda (POU). Retrieved 13 February 2015.
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_Ali#cite_note-17
- ↑ Tegulle, Gawaya (31 July 2012). "General Moses Ali's Promotion: How Did He Earn The Four Stars?". Daily Monitor. Kampala. Retrieved 13 February 2015.
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Moses_Ali#cite_note-18
- ↑ Uganda State House (6 June 2016). "Uganda's New Cabinet As At 6 June 2016". Scribd.com. Retrieved 13 June 2016.
- ↑ "Final cabinet list: Jessica Alupo new vice president". Daily Monitor. Retrieved 2021-06-09.
- ↑ "Gen Moses Ali dies at 87". The Observer Media Ltd. 2026-07-18. Retrieved 2026-07-21.
- ↑ Wandati, Michael (2026-07-18). "Gen Moses Ali dies at 87: The legacy of Uganda's Lion of Adjumani". Vivid Voice News. Retrieved 2026-07-18.
- ↑ Otucu, F (18 July 2026). "Gen Moses Ali Confirmed Dead". ChimpReports. Retrieved 18 July 2026.
- ↑ Odeng, Michael; Etukuri, Charles (17 July 2026). "Gen. Moses Ali admitted at Nakasero hospital". New Vision. Retrieved 18 July 2026.
- ↑ "Celebrating Life: President Museveni leads tributes to late ex-minister Gen Moses Ali". New Vision. 2026-07-18. Retrieved 2026-07-18.
- ↑ "News: Gen Moses Ali laid to rest in Adjumani — as it happened". New Vision. 2026-07-22. Retrieved 2026-07-23.