Wp/nyn/Lugbara people



Lugbara people n'oruganda rw'abantu abarikutuura omu West Nile omuri Yuganda, omu kicweka ekiri haihi na Democratic Republic of Congo (DRC) hamwe n'abakye abarikutuura omuri South Sudan. Nibagamba orurimi orurikwetwa Lugbara, orurimi orurikushushana n'orurikugambwa Abamadi, kandi nabo nibashushana omu by'obuhangwa.
Eby'obuhangwa
[edit | edit source]Omu by'obuhangwa, Abalugbara n'abahingi kandi abariisa b'enyamaishwa n'enyonyi, okukira munonga enkanga ezirikumanywa nka ope; nibo barikukirayo kuriisa enkoko omu Uganda. Abalugbara nibatuura omu kicweka kya West Nile omuri Uganda (Arua City, Arua, Maracha, Terego, Madi-Okollo, Yumbe na Koboko disiturikiti za Uganda). Abalugbara baine endimi nyingi ezirikwetegyerezibwa gye, ezi nizitwariramu: Ayivu, Maracha, Terego, Vurra na Aringa. Enganda ezirikukwatanisa n'orurimi rw'Abalugbara nizitwariramu Abamadi na Abakaliko omuri South Sudan. Abalugbara nabo baine omukoro gw'omutaano ogw'okuheereza amaziina ogurikwetwa Cikiri buri murundi ogu omwana azaarwa.
Omu biro bya ira, Abalugbara bakaba bari abantu abarikukuratira obukuru. Bakaba bataine bugabe hamwe n'abagabe abarikubategyeka nk'enganda ezindi omu Uganda. Bakaba baine abakuru ababaire bari abebembezi baabo. Bakakora emikago n'enganda ezindi kugira ngu babaase kwerinda okutahirirwa enganda ezindi. Abalugbara aba ira bakaba bataine baserukare omu butegyeki bwabo. Buri musheija w'amaani akaba aine obujunaanizibwa bw'okurinda ekyaro kye, n'ahabw'ekyo buri musheija w'amaani akaba ari omuserukare, n'obu obwo bwabaire butari bujunaanizibwa bw'obutwire. Kwonka, obukristaayo nibwo bwahindukire ediini y'amaani omuribo hamwe n'obusiraamu. Kurugirira aha kubara abantu okwakozirwe omuri Yuganda omuri 2002, abantu baingi ab'oruganda rwa Lugbara abarikuhika nka 48.6% n'abakaturiki, 21.4% n'abakurisitaayo kandi 29.1% n'abasiraamu.
Bari abahingi abarikweyemereza. Muhogo niyo eri ekyokurya kyabo eky'obutoosha. Nabo nibahinga oburo, omugusha, enkoore by'enkoko, ebihimba, ebihimba by'omu itaka hamwe n'ebihimba by'emiringo mingi. Enkoko, empunu, embuzi, hamwe n'omu myanya y'ahaiguru, ente nabyo biri eby'omugasho. Ebinyobwa, Sesame [sesame], ebihimba by'enkoko hamwe n'ebihimba by'omu itaka hamwe n'ebihimba by'emiringo mingi. Ebicoori nibihingwa ahabw'okukora amaarwa, hamwe n'etaabe n'ekihingwa ky'amaani. Ebihingwa ebirikugyenda nibireebeka ni avocado, enanasi, hamwe n'emiyembe.
Omu ntandikwa y'omwaka gwa 1874, orubaju rw'amatemba g'oburugwa izooba bwa Democratic Republic of Congo, ekicweka ky'Abalugbara bakaba nibeetwa "Abantu abatajwaire", ahabw'omutwarize gwabo aha bijwaro. Abakazi abaingi bakaba batarikujwara shati kandi baingi aharibo bakaba batarikujwara na bijwaro, kureka bakaba bajwaire ebikwato by'obunyasi nari amababi. Abashaija Abalugbara nibakira Abakongo oburaingwa, kandi nabo n'abahiigi barungi, barikukoresa obuta n'obuta bw'obwoma oburikukoresibwa omukushoha.
Abantu abarikuruga omu kicweka eki nibatuura omu Uganda na Democratic Republic of Congo, kandi abarikukira obwingi aharibo nibatuura omuri Congo. Abamwe aharibo nibatuura omuri South Sudan.
Ebigambo by'obwengye eby'Orulugbara bishohwize, hamwe n'okushoborora oku ebigambo by'obwengye birikukwata aha micwe. Omuhandiiki omwe ashobororeire ebicweka ebindi eby'obuhangwa bw'Orulugbara hamwe n'emituurire.
Abanyalugbara abarikumanywa munonga harimu Dorcus Inzikuru, omuhanguzi w'empaka z'okwiruka eza mita 3000 omuri Helsinki omuri 2005 hamwe na Jackson Asiku, owaabaire ari omuhanguzi w'ebikonde omu mahanga ga Commonwealth. Omunyalugbara ondiijo orikumanywa munonga ni John Munduga, omuteezi w'ebikonde hamwe na Idi Amin Dada, owaabaire ari omwebembezi wa Uganda orikwijukwa ahabw'okubinga Abahindi.
Akamanyiso k'eby'obuhangwa by'Abalugbara n'ekicuncu ekirimu obukooko 300.