Jump to content

Wp/nyn/Liberia

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Liberia

Liberia, omu butongore, Republic of Liberia, n'eihanga eriri aha nyanja y'oburengyerwa-izooba bwa Africa. Kiri aha nsharo za Sierra Leone omu matemba g'oburengyerwizooba, Guinea omu matemba g'oburengyerwizooba, Ivory Coast omu burugwa izooba, hamwe n'enyanja ya Atlantic omu mashuuma n'amashuuma g'oburengyerwa izooba. Kiine abantu nka 5. obukaikuru 5 kandi burikwetorora omwanya gwa square miles 43,000 (111,369 km2). Orurimi rukuru n'orungyereza. Endimi z'enzaarwa ezirikuhingura 20 nizigambwa, ekirikworeka enganda n'eby'obuhangwa by'eihanga. Orurembo rukuru kandi orurikukirayo obuhango ni Monrovia.

Liberia ekatandika aha ntandikwa y'ekyasha kya 19 nka purogyekiti y'ekibiina kya American Colonization Society (ACS), ekyabaire nikiikiriza ngu abairaguju nibaija kutunga emigisha mirungi y'obusingye n'obusinguzi omuri Afirika kukira omuri United States. Ahagati ya 1822 n'okubarukaho kw'orutaro rw'omunda omuri America omuri 1861, abantu abarikurenga 15,000 abaabaire batairwe omu bugabe, hamwe n'abafurika 3,198 aba Caribbean, bakafuruka baaza omuri Liberia. Ahanyima y'okutunga obumanyiso bwa America-Liberia mporampora, abatuuragye bakagyenda n'obuhangwa n'emigyenzo yaabo obu baabaire nibategyeka abantu b'enzaarwa. Liberia erikwebemberwa abanyamerika, ekarangirira okwetegyeka okwamushanju 26, 1847, obu Amerika. S. nkaba ntarikwetegyereza okuhisya okwezi kwa kabiri 5, 1862.

Liberia niryo eihanga rya Afirika ery'okubanza okwetegyeka kandi niryo eihanga rya Afirika ery'okubanza kandi eririkusingayo obukuru. Hamwe na Ethiopia, ekaba eri emwe aha mahanga abiri ga Afirika agakuumiire obugabe bwago n'okwetegyeka omu bwire bw'obutegyeki bw'amatware ga Afirika. Okutandika kw'ekyasha kya 20, Liberia ekareeba okuta esente nyingi omu kukora emipiira kuruga omu kampuni ya Firestone Tire and Rubber. Eby'obushubuzi ebi bikareetaho empindahinduka y'amaani omu by'entaasya ya Liberia, abakozi hamwe n'embeera y'obwire. Omu rutaro rw'ensi yoona orwa kabiri, Liberia ekahagira Amerika. S. amahe g'orutaro agarikurwanisa Bugirimaani y'Abanazi, gakatunga obuhwezi bwingi kuruga omuri Amerika omu by'okwombeka, ekyaretsireho obugaiga n'entunguuka y'eihanga. Omwebembezi w'eihanga William Tubman, akahiga abantu kukora empindahinduka omu by'entaasya n'eby'obutegyeki ebyareeteire eihanga kweyongyera kutunguuka n'okumanywa omunsi yoona; Liberia ekaba eri memba w'ekibiina ky'amahanga geeteeraine, ekibiina ky'amahanga geeteeraine hamwe n'ekibiina ky'amahanga ga Afirika.