Wp/nyn/Kizza Besigye
Template:Databox Warren Kizza Besigye Kifefe (/ `bœsœdʒi/; akazaarwa ebiro 22 Okwa kana omu mwaka gwa 1956),naamanywa munonga n'eiziina rye erya Colonel Dr. Kizza Besigye, n'omushaho, omutegyeki kandi owaagireeho omu mahe ga Uganda. Akakora nk'omwebembezi w'ekibiina ky'obutegyeki ekya Forum for Democratic Change (FDC) kandi akaba ari omwebembezi w'eihanga rya Uganda omu karuuru ka 2001, 2006, 2011, na 2016, yaasingwa Yoweri Museveni, owaabaire ari omwebembezi w'eihanga rya Uganda kuruga omu mwaka gwa 1986. Ebyarugire omu buruuru bwa 2006 bikahakanisibwa omu kooti, kandi kooti ekashanga obushomankuzi bw'amaani n'okwiimwa obugabe. Besigye akaikiriza akaruuru k'omwebembezi w'eihanga omu kibiina kya FDC akaabaireho ebiro 24 Okwa ikumi na kumwe omu mwaka gwa 2012.[1]
Ebyobwebembezi n'amaka
[edit | edit source]Warren Kizza Besigye Kifefe akazaarirwa omuri Rwakabengo, omu munisipariite ya Rukungiri, omu disiturikiti ya Rukungiri, omu mashuuma g'oburengyerwa- izooba bwa Uganda, ebiro 22 okwa kana omu mwaka gwa 1956. N'owa kabiri omuka y'abantu mukaaga, kandi abazaire be bombi bakafa atakaherize purayimare. Ishe akaba ari omuporiisi. Akaza omu ishomero rya Kinyasano Primary School hamwe na Mbarara Junior School omu kushoma kwe kwa purayimare. Bwanyima akaza omu ishomero rya Kitante High School omuri Kampala kushoma siniya yaakana bwanyima yagyenda omu ishomero rya Kigezi High School omuri disiturikiti ya Kabale kushoma siniya yomukaaga.
Besigye akeegaita ahari yunivaasite ya Makerere omu mwaka gwa 1975 yaatunga diguri omu by'emibazi omu mwaka gwa 1980. Obu yaabaire ari omu kishaka, akaba omushaho wa Museveni. Ekibiina kya National Resistance Movement and Army (NRM/A) ku kyaizire omu bwebembezi omu kwezi kw'okubanza omu mwaka gwa 1986, akatooranwa kuba minisita w'eihanga ow'enshonga z'omunda. Bwanyima akakora nka minisita w'eihanga omu ofiisi y'omwebembezi weihanga hamwe n'omujwekyerwa w'eby'obutegyeki omu ihanga. Omu mwaka gwa 1991, akahinduka omuduumizi w'ekigombe ky'amahe omuri Masaka, omuri Uganda eya rwagati, kandi omu mwaka gwa 1993 akarondwa nka mukuru w'amahe agarikureeberera eby'entambura hamwe n'obuyinginiya.
Ebiro 7 okwa mushanju omu mwaka gwa 1999, Besigye akashweera Winnie Byanyima, omukiiki omwishengyero rya Uganda, omuri Nsambya omuri Kampala.[2]
Amagara g'eby'obutegyeki
[edit | edit source]Omu mwaka gwa 1999, Besigye akahandiika ekihandiiko ekyabaire kirikuhakanisa gavumenti, "Enteekateeka y'omunda y'oku ekibiina kya NRM kyafeeriirwe abantu baingi.". Ekihandiiko kiketomboitirwa ekibiina kya NRM ahabw'okuhinduka eky'obutegyeki n'obutegyeki bw'omuntu omwe. Besigye akajunaanwa omu kooti y'amahe ahabw'okushohoza ebiteekateeko bye omu myanya etari emwe. Akareetaho endagaano omu mwaka gwa 2000 ahu emishango yaihirweho ahabw'okushaba okusaasirwa ahabw'okushohoza ekihandiiko.
Omukwezi kwa ikumi omu mwaka gwa 2000, Besigye akarangirira ngu naija kwesimba ahari Museveni omu karuuru k'omwaka gwa 2001. Akahuumura omu mahe ga Uganda People's Defence Forces omu mwaka gwa 2001, aherize kuhika aha rurengo rwa Colonel. Omu hururu ye y'ehururu, Besigye, owaabaire ari omuhakanisa wa Museveni orikukizayo amaani, akajunaana gavumenti ahabw'obushomankuzi obweyongyeire kandi yaashaba ngu enteekateeka ya Museveni eya "Movement" ekomaaho, eki yaagizire ngu ekahikiiriza ekigyendererwa kyayo nk'ekikwato ky'okuhindura Uganda omu by'obutegyeki
Akasingwa akaruuru, akaabaire karimu okwiba oburuuru, obwimukiriro hamwe n'okugyemesereza abateezi b'akaruuru. Omu kwezi kwa kashatu omu mwaka gwa 2001, Besigye akashaba kooti enkuru okushazamu ebyarugire omu buruuru. Akakiiko k'abaramuzi bataano kakateera akaruuru 50 ngu hakaba hariho okwiba kwonka kakacwamu 32 obutashazamu akaruuru.
Omu kwezi kwa mukaaga omu mwaka gwa 2001, Besigye akakwatwa kakye kandi yaabuuzibwa ebibuuzo bya poriisi ahabw'ebiteekateeko by'okurya omu eihanga rye orukwe. Gavumenti ekamujunaana ngu akaba ari enyima y'ekibiina ky'abahekyera ekya People's Redemption Army (PRA), ekyabaire nikigambwa ngu kiine omwanya omuri Democratic Republic of Congo (DRC). Abashagiki ba Besigye, bakagira ngu gavumenti ekaba yaajumbire ebirikukwata aha baheekyera, kugira ngu abantu ba Uganda hamwe n'amahanga g'aheeru y'eihanga bagume nibamwesiga.
Omu kwezi kwa munaana omu mwaka gwa 2001, Besigye akatoroka omu ihanga, arikugira ngu akareka kubonabonesibwa ihanga akagira ngu akaba naakunda amagara ge. Akatuura omuri South Africa kumara emyaka ena, omu bwire obwo akagumizamu naajumirira gavumenti ya Museveni. Besigye akagaruka omu Uganda ebiro 26 Okwaikumi 2005, omu bwire bw'okwehandikisa nk'omuteezi w'akaruuru omu karuuru ka 2006. Akaramutsya enkumi n'enkumi z'abantu kandi yaaza omu hururu y'akaruuru ahonaaho, arikugambira abantu omu ihanga ryona. Omu Kwa ikumi na kumwe 2005, William Lacy Swing, omujwekyerwa w'amahanga geeteeraine omu kicweka kya Great Lakes, akahamya okubaho kwa PRA, arikugyereka nk'emwe aha guruupu z'amahanga g'aheeru ezirikukorera omu burugwa izooba bwa DRC.
Kampeyini za Besigye zikeemerera ahonaaho ebiro 14 Okwaikumi na kumwe obu yakwatwa ahabw'okuhenda eihanga hamwe n'okuhamba. Emishango y'okurya omu eihanga rye orukwe ekaba ekwatiraine n'enkoragana ye na PRA hamwe n'obwesharingo bwa Uganda Lord's Resistance Army obwamazire emyaka 20. Omushango gw'okutoroboza gukaba nigukwatagana n'okwetomboitwa kwa muhara w'omunywani we owafiire omu mwaka gwa 1997. Okukwatwa kwe kukareetaho akeimukiriro omuri Kampala hamwe n'eihanga ryona. Museveni akahababirwa ahabw'okubeihabeiha Besigye arikugyezaho kumuremeesa kwesimbaho. Abantu b'omwihanga hamwe n'amahanga goona bakesharinga gavumenti ya Museveni, barikugishaba kurekura Besigye aha kwemerererwa. Gavumenti ekagarukamu erikwemereza enteerane z'abantu boona, okwesharinga, enteerane n'emishomo erikukwata aha kuhurira orubanja rwa Besigye. Kikongyera kizibira abanyamakuru okuhanuura aha kuhurira orubanja, kikatiinisiriza amahuriire ngu nigaija kwihwaho rayisinsi zaago ku garikwanga kugyendera aha kiragiro.
Ebiro 25 Okwaikumi na kumwe, kooti enkuru omu Uganda ekaikiriza Besigye kwemerererwa, kwonka ahonaaho akagaruka omu kihome ahabw'emishango y'obutugi hamwe n'okugira ebikwato omu buryo butahikire. Besigye akeehakana emishango kandi yaagira ngu nk'owahuumwire kuruga omu mahe, tashemereire kugaruka kutwarwa omu kooti y'amahe. Akarekurwa aha kwemerererwa kooti enkuru ebiro mukaaga by'okwezi kw'okubanza. N'obu emishango erikujunanwa Besigye yaagumaho, akagyenda omu maisho n'ekigyendererwa kye ky'okuba omwebembezi wa Uganda orikukurataho.
Akaruuru k'okwezi kwa kabiri 2006
[edit | edit source]Akaruuru k'abantu boona aka 2006 kakareeba FDC nk'ekibiina ky'obutegyeki ekikuru kandi Besigye nk'omuhakanisa mukuru owa Museveni ahabwa mukuru w'eihanga. Akeesimbaho na Miria Kalule Obote, omukazi owaabandize kwesimbaho ahabwa mukuru w'eihanga omu kibiina kya Uganda People's Congress (UPC), Abed Bwanika, owaayesimbireho ahabw'abo, na John Ssebana Kizito owa Democratic Party (DP). Museveni akatooranwa kumara ekisanja ekindi eky'emyaka etaano, aha nyima y'okuhangura oburuuru 59 ahari igana, obwa Besigye 37 ahari igana. Besigye owaabaire naagamba ngu hariho obushumankuzi, akahakanisa ebyarugire omu karuuru ako. Kooti enkuru y'eihanga ekacwamu ngu akaruuru kakaba karimu okutiinatiinisa, obutabanguko, okuremesa abateezi b'akaruuru, hamwe n'ebindi ebitahikire, kwonka akaruuru 43-3 kakahamya ebyarugire omu karuuru.[3]
Akaruuru k'Okwakabiri 2011 n'ebyarugiremu
[edit | edit source]Omu karuuru k'Okwakabiri omuri 2011, Besigye, omurundi gwa kashatu ogw'okukurataho, akasingwa Museveni, arikukyerererwa munonga okurugiirira aha karuuru akahweire, akaremwa kusingura omu kicweka kimwe. N'obu oburuuru bwabaire nibusiimwa nk'obw'obusingye n'oburingaaniza omu byafaayo bya Uganda, Besigye akagira ngu Museveni akakoresa okutiinatiinisa n'okwiba okuhangura ekisanja kya kana omu ofiisi.
Bwanyima y'okukora kubi omu karuuru k'omwebembezi w'eihanga omuri 2011, Besigye akaragiira ba memba b'ekibiina kye abaronzirwe omu ishengyero ry'omwenda kuribinga. Eki kikahakaniisibwa ababaka abasya abatoorainwe, barikugira ngu obusinguzi bw'akaruuru bukaruga ahamaani gaabo, kutari ga Besigye nainga ekibiina, ekyaretsireho obunkenke omu kibiina kya FDC.
Besigye akakwatwa omurundi gwa kana ebiro 28 okwa kana, omu kwesharinga kw'okutambura kuza aha murimo ahabw'emihendo y'eby'okurya n'amajuta eyabaire eri ahaiguru. Akafuuhirirwa entungo[4] kandi yaaruga omu motoka ye ahabwa poriisi.[5] Eki nikyo kyareesireho obwesharingo obundi obwarugiremu akeimukiriro omuri Kampala, abantu babiri bakaitwa kandi abantu 120 bahutazibwa, ekyarugiremu okukwatwa abantu 360.[6]
Eiteeka eririkurwanisa ebikorwa by'obushambani
[edit | edit source]Besigye akahakanisa ekiragiro ky'okurwanisa ebikorwa by'abashaija kushwera bashaija bagenzi baabu omu ishengyero rya ikumi na mwenda ekyateirweho omubaka David Bahati. Besigye okushagika obugabe bw'abasheija abakulya ebisiyaga, hamwe n'omujwekyerwa w'eminyeeto Abe Moses, kikaba enshonga y'obutaikirizana omuri Uganda, ahu ebisiyaga nibitwarwa nk'omushango omu mateeka ga Uganda.
Kukwatibwa omuri 2012
[edit | edit source]Besigye akakwatwa ekiro 1 Okwa ikumi omuri 2012 bwanyima y'okugyezaho kugambira abashubuzi omu katare k'e Kiseka omuri Kampala.[7] Akatwarwa aha poriisi eya rwagati omu rurembo. [1] Kareho, poriisi ekaba eri omu maka ga Besigye omu muringo gw'okumuremesa kuza omu rurembo kukora oruteerane rwe, kwonka akeetantara ab'eby'okwerinda kuhisya obu akwasirwe poriisi omu katare k'orurembo bwanyima y'eshaaha nka emwe.[7]
Oburuuru bwa 2016
[edit | edit source]Omu karuuru ka 2016, Besigye akagaruka yaayesimba ahabwa mukuru w'eihanga rya FDC, arikuhakanisa Museveni na Amama Mbabazi. Besigye akagaruka yaasingwa Museveni, yaatunga oburuuru 34 ahari igana kandi Museveni yaatunga oburuuru 62 ahari igana.[8]
Bwanyima y'akaruuru aka, Besigye akashaba abahagizi be okwekalakaasa omu busingye, arikugira ngu eby'oburuuru bikaba biibirwe "okukoresa okutiinatiinisa abateezi b'akaruuru, okusiba abarikuhakanisa, okushiisha enteerane, okukyerererwa kuhisya eby'okukoresa omu karuuru, okukyerererwa kw'okwiguraho.[9][10]
"Ebiro 11 Okwa kataano omuri 2016, Besigye akeehayo omu kihama nk'omwebembezi w'eihanga rya Uganda, eizooba rimwe bukya purezidenti Museveni arahiire omu butongore. Akakwatwa amahe ga Uganda bwanyima y'okurahira. Bwanyima akatandikaho "Gavumenti y'abantu" ahabw'okugira ngu akaba naikiriza ngu niwe yaasingire akaruuru ka 2016. [11][12][13]
Oburuuru bwa 2021
[edit | edit source]Besigye akacwamu obuteesimba ahabwa mukuru w'eihanga omu buruuru bwa 2021, arikugira ngu naija kwebembera ab'orubaju orurikuhakanisa gavumenti omu "nteekateeka B" kureetaho empinduka omu ihanga.[14] [15] Akeegaita aha mugyenzi mukuru owa Museveni, Bobi Wine.[16] Bwanyima y'akaruuru ka 2021, Besigye akatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekirimu ekigyendererwa kimwe eky'okureetaho empinduka omuri Uganda.[17][18][19]
Okukwatwa 2022
[edit | edit source]omu kwezi kwa kataano, Besigye akakwatwa omu kwesharinga ahabw'emihendo y'ebintu erikweyongyera omuri Uganda.[20] Omuramuzi wa kooti ya Buganda Road, omuramuzi w'ekibiina ky'okubanza, Siena Owomugisha, akamwikiriza kwemerererwa aha kakwakurizo k'okushashura esente za Yuganda obukaikuru 30,000,000/= z'okwemerererwa kwa kooti. Ahabw'okwetomboita ahabw'ebishare by'eishomero ebyabaire biri ahaiguru, Besigye akeehakana kandi yaayehayo omu kihome.[21] Ba puriida be, barikwebemberwa Erias Lukwago, bakajurira okukyendeeza aha sente z'okwemerererwa, kandi bakabaasa kuzikyendeeza kuhika ahari 3,000,000/=.[22] Akaikirizibwa kwemerererwa kandi yaaruga omu kihome.
Ebiro bikye ahanyima y'okurekurwa kuruga omu kihome aha kwemerererwa kwa kooti, Besigye akagaruka yaakora obwesharingo aha nguuto za Kampala kandi yaakwatwa poriisi ya Uganda, hamwe na mutaahi we Samuel Lubega Makaku, yaatwarwa omu kihome. Amaani g'okushaba okwemerererwa gakaba gatari ga busha, ahabw'okuba obwiire bwa kooti bukaba buhweire, kandi ba puriida be bakaba baine kushaba okwemerererwa aha eizooba erindi. Omuringo gw'okushutama kwa kooti gukesharingoozibwa ba puriida ba Besigye, abaagizire ngu abarikuteekateekwaho kukora ebihagaro bakakorerwa omwebembezi w'eishengyero omu bwire bwa kooti. Okushaba kw'okwemerererwa okwabaireho bwanyima kukangibwa kandi kubingwa omuramuzi wa kooti ya Buganda road ow'ekibiina ky'okubanza Asuman Muhumuza, owagizire ngu taine buhame ngu Besigye tarikubaasa kukora ebikorwa nk'ebyo ku araarugye omu kooti y'okwemerererwa.[23]
Okwibwa n'okuhurira orubanja
[edit | edit source]Omu Kwa ikumi na kumwe omuri 2014, Winnie Byanyima akagira ngu Besigye akahambwa obu yaabaire ari omuri Nairobi, Kenya, ebiro 16 Okwa ikumi na kumwe kwetaba omu kutongoza ekitabo kya Martha Karua kandi akakwatwa omu kihome ky'amahe omuri Kampala.[24] Gavumenti ya Kenya ekeehakana okwejumba omu shonga egyo,[25] kwonka omugambirizi wa Gavumenti ya Uganda agizire ngu Kenya ekamanyisibwa.[26] Ebiro 20 Okwa ikumi na kumwe, akareebeka hamwe n'omwebembezi w'ekibiina kya FDC Hajj Lutale Kamulegeya omu kooti y'amahe omuri Kampala, ahu yaajunaanwa ogw'okugira ebikwato ebitahikire hamwe n'okushaba obuhwezi bw'amahe omuri Geneva, Greece na Nairobi, okutabangura eby'okwerinda by'amahe.[27] Besigye na Kamulegeya bakahakanisa emishango yaabo kandi batwarwa omu kihome kya Luzira Maximum Security Prison.[28] Omu kwezi kw'okubanza omwaka 2025, kooti y'amahe ekasharamu ngu Besigye naabaasa kuhurira orubanja rw'okurya omu eihanga rye orukwe.[29]
Ebiro 31 Okwa kana omuri 2025, kooti enkuru eya Uganda ekarangirira ngu okuhurira orubanja rw'abantu ba buriijo omu kooti z'amahe tikirikwikirizibwa omu mateeka, ekaragiira ngu emishango yoona erikujunaanwa Besigye eyemerezibwa ahonaaho. Kwonka,amahe gakarangirira ngu nigaza kugumizamu nigwoza Besigye.[30] Ebiro 11 okwa kabiri, Besigye akatandiika akeediimo k'eby'okurya.[31] Ebiro 13 okwa kabiri, puriida we akamushoboororaho nk'omurwaire kandi arikwetenga obujanjabi obw'omutaano, yaayongyeraho ngu akaba aine oburwaire bwa puresha. [32]aha 16 okwezi kwa kabiri,gavumenti ekagira ngu neija kuhindura obushoborozi aha mushango gwa Besigye omu kooti y'abantu ba butoosha, obwo erikumushaba kumaraho akeediimo ke k'eby'okurya. [33] ebiro 18 okwa kabiri, Besigye akakomwaho kakye omu irwariro ry'abantu buntu.[34]
Obu yaabaire ari omu kihome, Besigye akatongoza ekibiina ky'obutegyeki ekisya ekya People's Front for Freedom, ebiro 8 okwa mushanju omuri 2015.[35]
Ebihandiiko ebikurorwaho
[edit | edit source]- ↑ "Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled". BBC News. 14 February 2011. Retrieved 28 July 2025.
- ↑ Tumusiime, James; Nsigaye, Sarah (8 July 1999). "Winnie weds Col. Besigye". The Monitor. No. 189. pp. 1–2.
- ↑ Uganda's Museveni wins election", BBC, 25 February 2006
- ↑ Uganda: Besigye vows protests will continue". BBC News. 1 May 2011. Retrieved 2 May 2011.
- ↑ Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time". BBC News. 28 April 2011. Retrieved 28 April 2011
- ↑ Smith, David (29 April 2011). "Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows". The Guardian. Retrieved 29 April 2011.
- 1 2 Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested, Africa: Allafrica.com, 2012, retrieved 11 October 2012
- ↑ Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions". CNN. 20 February 2016. Retrieved 23 February 2016
- ↑ "My Message to The Youth of Uganda: Claim Your Country! Claim Your Future!". www.ugandadiasporap10.org. Archived from the original on 23 February 2016. Retrieved 23 February 2016.
- ↑ "Uganda elections: Besigye held again as march planned". www.aljazeera.com. Retrieved 23 February 2016.
- ↑ Kayigwa, Moses (15 February 2019). "Besigye Unveils 'People's Government' Cabinet, Assembly". TowerPostNews. Retrieved 28 February 2022.
- ↑ The People's Government has run its course − Besigye (video). NTVUganda. 16 September 2021. Retrieved 28 February 2022 – via YouTube.
- ↑ Is Besigye's 'People's Government' Consquential? NBS Topical Discussion, retrieved 28 February 2022
- ↑ https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans
- ↑ Will FDC maintain grip on Teso without Besigye?". 27 December 2020.
- ↑ "El principal candidato opositor de Uganda suspende su campaña tras morir uno de sus guardaespaldas a manos de la Policía". 28 December 2020.
- ↑ "Besigye launches People's Front for Transition in Gulu". New Vision. Retrieved 28 February 2022.
- ↑ "People's Front for Transition kicks off countrywide mobilization". The Independent Uganda. 27 January 2022. Retrieved 28 February 2022.
- ↑ "People's Front for Transition to kick off countrywide mobilization next week". The Independent Uganda. 2 November 2021. Retrieved 28 February 2022.
- ↑ "Besigye arrested in downtown Kampala". 24 May 2022.
- ↑ "Besigye Refuses to Pay Shs30m Bail, Sent to Luzira". SoftPower News. 25 May 2022.
- ↑ "Besigye arrested again for protesting high commodity prices". 14 June 2022.
- ↑ "Court denies Kizza Besigye bail, sends him to Luzira". 17 June 2022. Archived from the original on 20 November 2022. Retrieved 17 June 2022.
- ↑ Ugandan opposition figure Besigye 'kidnapped', says wife". France 24. 20 November 2024.
- ↑ "Wife of Ugandan opposition figure Besigye says he was kidnapped and is being held in a military jail". Associated Press. 20 November 2024.
- ↑ "Kenya knew about arrest of opposition figure: Uganda govt". France 24. 23 November 2024.
- ↑ Ugandan opposition figure Besigye appears before military court after being 'kidnapped' in Kenya". Associated Press. 20 November 2024.
- ↑ "BESIGYE TAKEN TO COURT MARTIAL, REMANDED". The Independent Uganda. 20 November 2024. Retrieved 22 November 2024.
- ↑ "Ugandan military court rules opposition figure can be tried for treachery". Al Jazeera. 15 January 2025. Retrieved 15 January 2025.
- ↑ Uganda's supreme court halts civilian prosecutions in military courts". Africanews. 31 January 2025. Retrieved 31 January 2025.
- ↑ Military trial of Uganda opposition leader to continue despite court ruling". France 24. 30 January 2025. Retrieved 1 February 2025.
- ↑ "Attorney says opposition figure detained in Uganda for alleged crimes against the state is unwell". AP News. 13 February 2025. Retrieved 13 February 2025.
- ↑ "Uganda govt offers to drop military trial of hunger-striking opponent". France 24. 16 February 2025. Retrieved 17 February 2025.
- ↑ "Detained Ugandan opposition figure treated in clinic overnight". The Namibian. 18 February 2025. Retrieved 18 February 2025.
- ↑ "Behind bars, Ugandan opposition figure Besigye launches a new political party". AP News. 8 July 2025. Retrieved 8 July 2025.