Wp/nyn/Kitgum District
| named after | Kitgum |
|---|---|
| country | Uganda |
| capital | Kitgum |
| located in the administrative territorial entity | Northern Region |
| coordinate location | 3°30′0″N 33°0′0″E |
| geoshape | Data:Uganda/Kitgum.map |
| language used | Karamojong, Acholi |
| official website | http://www.kitgum.go.ug |

Disiturikiti ya Kitgum ey'omumatemba ga Uganda, erikwetwa eiziina ry'orurembo rwayo rukuru orwa Kitgum, ahu ekitebe kikuru kya disiturikiti kiri. Kiine oburemeezi bw'abantu baingi, hamwe n'obutabanguko bw'abantu ahabw'orutaro rw'omunda orwamazire emyaka 20 omu kyasha kya 20. Gavumenti ekatwara enkumi n'enkumi z'abatuuragye omu kampu z'abafuruki, ahu abaheekyera baabaire nibarumba n'embeera mbi, otwareiremu n'endwara.
Omwanya
[edit | edit source]Disiturikiti ya Kitgum eine ensharo na Sudan y'amashuuma omu matemba gaayo, Disiturikiti ya Kabong omu burugwa izooba, Disiturikiti ya Kotido omu mashuuma g'oburugwa izooba, Disiturikiti ya Agago omu mashuuma, Disiturikiti ya Pader omu mashuuma g'oburengyerwa izooba na Disiturikiti ya Lam.[1]Kitgum, orurembo orurikukirayo obuhango omu disiturikiti, nirushangwa kiromita 108 omu matemba g'oburugwa izooba bwa Gulu, orurembo orurikukirayo obuhango omu kicweka ekyo,[2]nirushangwa kiromita nka 460 (mayiro 290) omu matemba ga Kampala, ekibuga ekikuru ekya Uganda.[3]
Okushwijuma
[edit | edit source]Disiturikiti erimu omwanya gumwe ogurikwetwa Chua. Omu mwaka gwa 2010, Disiturikiti ya Lamwo ekataanisibwa kuruga omu Disiturikiti ya Kitgum, yaatandikaho Disiturikiti ya Lamwo. Disiturikiti ya Kitgum n'ekicweka kya Acholi, erimu abantu abarikwingana aba Acholi miriyoni emwe, kurugirira aha kubara abantu okwabaireho omu mwaka gwa 2002.
Omuhendo gw'abantu
[edit | edit source]Omu mwaka gwa 1991, okubara kw'abantu omu Uganda kukatebeekanisa abantu ba disiturikiti nka 104,600. Kurugirira aha kubara abantu okwabaireho omu mwaka gwa 2002, disiturikiti ya Kitgum ekaba eine abantu 167,000, kandi ahari abo nka 51. 3% bakaba bari abakazi kandi 48. ebicweka mushanju ahari igana bakaba bari abashaija. Okweyongyera kw'omuhendo gw'abantu omu disiturikiti, ahagati ya 2002 na 2012, kukaba kuri obucweka 4.1ahari igana. Nikiteeberezibwa ngu abantu ba disiturikiti omuri 2012, bakaba bari 247,800.[4]
Emirimo y'eby'entaasya
[edit | edit source]Eby'obuhingi n'oburiisa nibyo bikuru omu disiturikiti. Ebihingirwe ebirikuhingwa harimu ebirikukurataho:[5]
- Oburo
- Omugusha
- Ebihimba
- Muhogo
- Emondi
- Amashaza
- Simusimu
- Amacanda
- Pamba
- Etaabe
- Kabeegi
- Enyaanya
- Ebikoijo
- Ebinyebwa
- Okuriisa ente
Graphite/gurafayiti
[edit | edit source]Purogyekiti ya Orom-Cross Graphite n'eshangwa kiromita nka 6 kuruga omu burugwa izooba bwa Orom hamwe na kiromita 75 kuruga omu burugwa izooba bwa Kitgum omu matemba ga Uganda. Omwanya muhango oguri haihi na purogyekiti n'ekyaro kya Orom, ekiri omuri China East Country.
Aha rurengo rwa kiromita 323, purogyekiti ya Orom-Cross graphite neetwariramu ebyaro 10 omu burigwa izooba bw'eishaza rya Orom' omu Disiturikiti ya Kitgum.
Endwara ya Kakonko
[edit | edit source]Aha muheru gwa 2007 hamwe n'okutandika kwa 2008, abatuuragye baingi omu kampu z'empungi (IDP) ku baatandikire kugaruka omu myanya yaabo ahaanyima y'enteeseganya z'obusingye, okubarukaho kw'endwara ya kakonko kukataahirira abantu, kandi bukiri kare yaajanjaara omu disiturikiti yoona. Okuruga Okwa munaana 2008, omuhendo gw'abarwaire 8,157 gukaba gumanyirwe; paasenti ya 62 bakaba bari abakazi, kandi paasenti ya 38 bakaba bari abashaija. Omuhendo gw'abarwaire abaafiire gukaba guri ebicweka makumi ataano na bibiri ahari igana. Obuchweka 72 ahari igana bw'abaisirwe bakaba bari abakazi. Oburwaire buretsirweho oburugo bw'amaizi g'okunywa agataboneire.[6][7]Okwa mushanju 2009, omuhendo gw'abantu abaakwasirwe akakooko gukaba gweyongyeire kuhika 10,243, aharibo 162 bakafa; omuhendo gw'abantu abarikufa ebicweka ataano na bitaano ahari igana.[8]
Abantu abarikumanywa munonga
[edit | edit source]- Matthew Lukwiya, omushaho
- Janani Luwum, omujurizi. Akibiishopu w'Abakurisitaayo omu Uganda akaitwa omu mwaka gwa 1977 omu bwire bw'obutabanguko; akazaarwa kandi yaaziikwa omu kyaro kya Mucwini.
- Sunday Omony, omuteezi w'ebishushani omuhango, akazaarwa omu Disiturikiti ya Kitgum.[9]
- Henry Oryem Okello, omu by'obutegyeki kandi Omunyamateeka
Eby'emizaano
[edit | edit source]- Acholi Queens FC
Reeba n'ebi
[edit | edit source]- Kitgum
- Acholi sub-region
- Acholi people
- Lord's Resistance Army
- Districts of Uganda
Ebihandiiko ebirikugambwaho
[edit | edit source]- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-1
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-2
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-3
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-4
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-5
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-6
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-7
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-8
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kitgum_District#cite_note-9