Jump to content

Wp/nyn/Janani Luwum

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Janani Luwum
Janani Luwum
human
sex or gendermale Gorora
country of citizenshipUganda Gorora
given nameJanani Gorora
date of birth1922 Gorora
place of birthAcholiland Gorora
date of death17 February 1977 Gorora
place of deathKampala Gorora
manner of deathhomicide Gorora
place of burialKitgum District Gorora
languages spoken, written or signedEnglish Gorora
occupationpriest Gorora
position heldbishop Gorora
educated atSt John's College, Nottingham Gorora
religion or worldviewAnglicanism Gorora
Eikifo Janan Luwum akaziikwa omu matemba gaUganda

Janani Jakaliya Luwum akaba ari omureeberezi w'Abakurisitaayo omuri Uganda. Akaba ari ishe abareeberezi w'ekanisa ya Uganda kuruga omuri 1974 kuhisya omuri 1977 kandi akaba ari omwe aha beebembezi b'ekanisa y'omurembe egi omuri Afirika. Akakwatwa omu kwezi kwa kabiri omuri 1977 kandi yaafa bwanyima.

N'obu ebyahandiikirwe birikushoboorora akabenje k'emotoka, nikikirizibwa ngu akaitwa aha biragiro bya purezidenti w'obwo Idi Amin.

Kuruga omuri 2015, Uganda eine eizooba ry'ekihuumuro ebiro 16 okwa kabiri okujaguza amagara ga Luwum.

Obu yaabaire akiri muto

[edit | edit source]

Luwum akazaarwa omu kyaro kya Mucwini omuri Disiturikiti ya Kitgum, abazaire be bakaba bari aba Acholi. Akaza omu ishomero rya Gulu High School na Boroboro Teacher Training College, bwanyima yaashomesa omu purayimare. Luwum akahinduka omukurisitaayo omuri 1948, kandi omuri 1949, akaza omu itendekyero ry'eby'ediini erya Buwalasi. [1]

Eby'okukora Omuri 1950 akaba naakora na St. Ekanisa ya Philip e Gulu. Akaheebwa ekitiinisa nk'omudiikoni omuri 1953, kandi omwaka ogwakuratsireho akaheebwa ekitiinisa nk'omusesorodooti. Akaheereza omu bulabirizi bwa Upper Nile obwa Uganda kandi bwanyima omu bulabirizi bwa Mbale. Omuri 1969 akatongozibwa nk'omureeberezi w'obureeberezi bw'omumatemba ga Uganda omuri Gulu. Bwanyima y'emyaka etaano, akatooranwa kuba ishe abareeberezi w'oburembo bwa Uganda, Rwanda, Burundi, na Boga (omuri Zaire), yaaba omunyafirika owa kabiri okukora omurimo ogu. [1]

Okukwatwa n'okufa Akibiishopu Janan Luwum na Mary Luwum bakaziikwa omuri Kitgum, Micheal Kaluba omuri 2022 Akibiishopu Janan Luwum na Mary Luwum (omukazi we) bakaziikwa omuri Kitgum omuri 2022 Janan Luwum akaziikwa omuri Kitgum, Uganda Janan Luwum's grave in Kitgum, Uganda Akibiishopu Luwum akaba ari eiraka ry'amaani omu kuhakanisa [1] Omuri 1977, ishe abareeberezi Luwum akahandiika ekihandiiko ky'okwesharinga ahari Idi Amin ahabw'enteekateeka y'okwita abantu omu muringo ogutahikire hamwe n'okubura kw'abantu omu muringo ogutarikwetegyerezibwa. [1] Bwanyima y'obwire bukye, ishe abareeberezi hamwe n'abandi beebembezi b'ekanisa, bakajunaanwa orukwe rw'okurya omu eihanga rye.

Ebiro 16 okwa kabiri omuri 1977, Luwum akakwatwa hamwe na ba minisita babiri, Erinayo Wilson Oryema na Charles Oboth Ofumbi. Aha eizooba eryo, Idi Amin akeeta oruteerane omuri Kampala n'abarikujunaanwa bashatu. "Abateekateekwaho" abandi bakye bakareetwa okushoma "okwaturira" okurikworeka abashaija bashatu. Akibiishopu akajunaanwa okuba omujwekyerwa w'owaabaire ari omwebembezi w'eihanga Milton Obote owaabaire ari omu buzaahe, hamwe n'okukora enteekateeka y'okwihaho obutegyeki. Eizooba eryakuratsireho, reediyo ya Uganda ekarangirira ngu abashatu bakaitwa emotoka eyaabaire nebatwara omu mwanya gw'okubuuzamu ebibuuzo ku yatomerana n'endagaari endiijo. Rediyo ya Uganda neegira ngu butandu ekabaho obu abantu baabaire bagyezaho kurwanisa omuvugi w'emotoka arikugyezaho kutoroka. [7] Omurambwe gwa Luwum ku gwashohoziibwe abanyabuzaare be, gukaba gurimu amasasi maingi. Henry Kyemba, minisita w'eby'amagara omu gavumenti ya Amin, akahandiika omu kitabo kye A State of Blood, ngu "Emibiri ekaba eijwire amasasi. Akibiishopu akaba ateirwe amasasi omu kanwa hamwe n'amasasi ashatu omu kifuba. Ba minisita nabo bakateerwa amasasi omu muringo nigwo gumwe kwonka gumwe omu kifuba kitari omumunwa. Oryema akaba aine ekihuta ky'esasi omu kuguru. "[7]

Kurugirira aha bujurizi bw'abajurizi, abaisirwe bakaba batwairwe omu barakisi y'amahe, ahu batuntuziibwe, bakateerwa kandi ahamuheru bakateerwa amasasi. Orupapura rwa Time rukagira ngu "Ebitongore ebimwe bikaba nibigamba ngu Amin wenyini niwe yaakozire ekihagaro, kwonka Amin n'ekiniga akahakanisa orubanja, kandi hakaba hatariho bajurizi.". [1] Kurugirira aha muhwezi wa purezidenti wa Uganda Mustafa Adrisi [1] hamwe n'ekitongore ky'obugabe bw'abantu, omukono gwa Amin ogwa buryo Isaac Maliyamungu niwe yaakozire okwitwa kwa Luwum na bagyenzi be. [1]

Eky'okureeberaho Janani Luwum asigaireho efakazi, Mary Lawinyo Luwum n'abaana mwenda. Akazikwa omu kyaro kye ekya Mucwini omuri Disiturikiti ya Kitgum. [1] Akibiishopu Luwum naheebwa ekitiinisa nk'omujurizi kuruga omu kibiina kya Anglican Communion kandi ekishushani kye kiri omu bajurizi b'omu kyasha kya makumi abiri aha maisho ga Westminster Abbey omuri London. [1] Naheebwa ekitiinisa aha kalenda y'ekanisa ya Anglican Church of Australia, Anglican Church of Canada, Scottish Episcopal Church, hamwe n'ekanisa omuri Wales ebiro 3 Okwa mukaaga. [1] Naheebwa ekitiinisa aha kalenda y'ekanisa y'abakurisitaayo omuri Aotearoa, New Zealand na Polynesia, ekanisa y'Abakurisitaayo eya Episcopal Church of Brazil, ekanisa ya Bungyereza hamwe n'ekanisa y'Abakurisitaayo omuri United States ebiro 17 okwa kabiri. [1]

Eizooba rya ishe abareeberezi Janani Luwum n'ekihuumuro omu Uganda, nirikujaguzibwa ebiro 16 okwa kabiri buri mwaka. Ekihuumuro nikijaguza amagara n'obuheereza bwa Janani Luwum, owaabaire ari ishe abareeberezi w'ekanisa ya Anglican Church of Uganda, owaabaire naateekwateekwaho kuba yaisirwe aha biragiro by'omwebembezi w'eihanga Idi Amin. [16]