Jump to content

Wp/nyn/Iran

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Iran
Iran
sovereign state, Islamic Republic, country, successor state
part ofMiddle East, West Asia Gorora
inception1 April 1979 Gorora
name in native languageجمهوری اسلامی ایران Gorora
official nameجمهوری اسلامی ایران Gorora
native labelایران Gorora
short nameИран Gorora
IPA transcriptionɪˈɹɑːn, ɪˈɹæn, ʔiːˈɾɒn, i⁵⁵ lɑŋ²¹⁴, i⁵⁵ lɑ̃²¹ Gorora
named afterAryan Gorora
official languagePersian Gorora
anthemNational Anthem of the Islamic Republic of Iran Gorora
cultureculture of Iran Gorora
mottoTakbir Gorora
motto textاستقلال، آزادی، جمهوری اسلامی Gorora
continentAsia Gorora
countryIran Gorora
capitalTehran Gorora
located in time zoneUTC+03:30, Iran Standard Time Zone, Asia/Tehran Gorora
located in or next to body of waterCaspian Sea, Persian Gulf, Gulf of Oman Gorora
coordinate location32°0′0″N 53°0′0″E Gorora
coordinates of easternmost point27°7′1″N 63°20′0″E Gorora
coordinates of northernmost point39°46′48″N 44°37′12″E Gorora
coordinates of southernmost point25°3′34″N 61°25′13″E Gorora
coordinates of westernmost point39°20′57″N 44°6′15″E Gorora
geoshapeData:Iran.map Gorora
highest pointDamavand Gorora
lowest pointCaspian Sea Gorora
basic form of governmentIslamic Republic, unitary state, presidential system, theocracy Gorora
office held by head of stateSupreme Leader of Iran Gorora
head of stateAli Khamenei Gorora
office held by head of governmentPresident of Iran Gorora
head of governmentMasoud Pezeshkian Gorora
executive bodyGovernment of Iran Gorora
legislative bodyIslamic Consultative Assembly Gorora
central bankCentral Bank of Iran Gorora
currencyIranian rial Gorora
driving sideright Gorora
electrical plug typeEuroplug, Schuko Gorora
replacesPahlavi Iran Gorora
language usedIranian Persian Gorora
significant eventIranian Revolution Gorora
official websitehttps://president.ir/en Gorora
hashtagIran, iran Gorora
top-level Internet domain.ir, ایران. Gorora
flagflag of Iran Gorora
coat of armsEmblem of Iran Gorora
geography of topicgeography of Iran Gorora
has characteristicnot-free country Gorora
history of topichistory of Iran Gorora
official religionIslam Gorora
railway traffic sideleft Gorora
open data portalIran Open Data Gorora
economy of topiceconomy of Iran Gorora
demographics of topicdemographics of Iran Gorora
mobile country code432 Gorora
telephone country code+98 Gorora
trunk prefix0 Gorora
emergency phone number110, 115, 125 Gorora
GS1 country code626 Gorora
licence plate codeIR Gorora
maritime identification digits422 Gorora
Unicode character🇮🇷 Gorora
category for maps or plansCategory:Maps of Iran Gorora
Map

Iran, butongore nka Islamic Republic of Iran (IRI), kandi neemanywa nka Persia, n’eihanga riri omu burengyerwa-izooba bwa Asia. Nikihana ensalo na Iraq omu burengyerwizooba, Turkey, Azerbaijan, na Armenia omu rurembo rw’oburengyerwizooba, enyanja ya Caspian omu matemba, Turkmenistan omu rurembo rw’amatemba, Afghanistan omu burengyerwa-izooba, na Pakistan omu mashuuma g’oburengyerwa-izooba.Eihanga rino rine abantu 92 miriyoni. Kiri mu mwanya gwa 17 omu nsi yoona omubwingi bw'abantu kandi niyo eihanga rya mukaaga eririkusingayo obuhango omuri Asia. Iran ekabaganisibwamu ebicweka bitaano n’amasaza 31. Tehran n’orurembo rukuru rw'eihanga, orurembo orurikukirayo obuhango, hamwe n’omwanya gw'eby’empiiha.

Ekicweka kihango kya Iran kikatandika kukwatanisibwa nk’ekitongore ky’eby’obutegyeki aba Medes ahansi y’obwebembezi bwa Caesar omu kyasha kya mushanju BCE kandi kyahika aha rurengo rw’amaani omu kyasha kya mukaaga BCE, obu Cyrus omukuru yatandikaho obugabe bwa Achemenid. Alexander omukuru akasingura obugabe omu kyasha kya kana BCE. Obwesharingo bwa Iran omu kyasha kya kashatu BCE, bukataho obutegyeki bwa Parthian, obwahwaireho obugabe bw’eihanga. Omu kyasha kya kashatu CE, aba Parthians bakasikirwa obutegyeki bwa Sasanian, obwareebire emyaka ya zaabu omu byafaayo by’entunguuka ya Iran.Omu bwire obu, Iran eya ira ekareeba bimwe aha ntunguuka y’okubanza omu by’okuhandiika, eby’obuhingi n’oburiisa, eby’orurembo, ediini hamwe n’obwebembezi. Omurundi gumwe nk’omwanya gw’enyikiriza ya Zoroastrianism, okusingura kw’abasiraamu omu kyasha kya mushanju CE kukareetaho obusiraamu omuri Iran. Okujumbura omu bihandiiko, ebiteekateeko, okubara, emibazi, eby’omu mwanya hamwe n’eby’emikono bikagarurwa busya omu bwire bw’obusiraamu obwa zaabu hamwe na Iran Intermezzo, obwire obu obwebembezi bw’abasiraamu omuri Iran bukamaraho obutegyeki bw’Abaarabu, reero bwagarura busya orurimi rw’Abaperesi. Omurembe ogu gukakuratirwa obutegyeki bwa Seljuk na Khwarazm, obuhanguzi bwa Mongol hamwe n’obuhanguzi bwa Timurid kuruga omu kyasha kya 11 kuhisya ekya 14.

Omu kyasha kya 16, obutegyeki bwa Safavid bukagaruka bwataho eihanga rya Iran eririkukwatanisa n'obusiraamu bwa Shiite ikumi na bubiri nk'ediini y'obutegyeki, ekyatandikaho engyenderwaho y'eihanga rya Iran ery'omurembe. Omu bwire bw'obugabe bwa Asharid omu kyasha kya 18,Iran ekaba eri eihanga ry'amaani omu nsi yoona, kwonka ekafeerwa ekitiinisa kyayo ahanyima y'aba Qajar kutwara obushoborozi omu myaka ya 1790. Omu kutandika kw'ekyasha kya 20, hakabaho empindahinduka y'engyenderwaho y'eihanga rya Persia hamwe n'okutandikaho obutegyeki bwa Pahlavi kuruga ahari Reza Shah, owabingire omugabe wa Qajar Shah owahererukireyo omuri 1925. Bwanyima y'okutahirira Iran omuri 1941, mutabani we Mohammad Reza Pahlavi atwire omu bwebembezi. Okugyezaho kwa Mohammad Mosaddegh kutwara eby'amajuta omu ihanga kikareetaho okurwanisa obutegyeki bwa Amerika na Bungyereza omuri 1953. Empindahinduka omuri Iran omuri 1979 ekateeraho obutegyeki, Ruhollah Khomeini, omwebembezi w'eihanga akatandikaho Islamic Republic of Iran. Omuri 1980, Iraq ekatahirira Iran, ekyarugiremu orutaro rwa Iran na Iraq orwamazire emyaka munaana. Kuruga obwo Iran etweire omu ntaro n'eihanga rya Israel, Saudi Arabia, hamwe na Turkey; omuri 2025, okutahirira kwa Israel ahari Iran kukareetaho obunkenke omu rutaro rwa Iran na Israel.

Iran n'obutegyeki bw'obusiraamu oburikutegyekwa ebitongore ebirikuteerwa akaruuru n'ebitarakateerwa akaruuru, kandi obushoborozi oburikukirayo nibuheebwa omwebembezi orikukirayo oburungi. Obu Iran erikukora akaruuru, ab'eby'obutegyeki abakuru otwariiremu omwebembezi w'eihanga hamwe n'amahe tibarikubaasa kuteererwa akaruuru. Gavumenti ya Iran neetwaza kubi munonga kandi ejumirirwa munonga ahabw'obugabe bw'abantu bubi, otwariiremu okuzibira okurundaana, okugamba, n'abanyamakuru, hamwe n'okutwariza kubi abakazi, amahanga makye, hamwe n'abarikuhakanisa eby'obutegyeki. Abareebi kuruga omu mahanga agandi boorekire okwerarikirira ahabw'oburinganiza bw'oburuuru bwayo, namunonga okushwijuma abesimbireho ebitongore ebitarikutooranwa nka ekitongore kya Guardian Council. Iran eine entekateeka y'eby'entaasya erimu obugabe bw'eihanga omu bitongore ebikuru, n'obu eby'obushubuzi by'abantu buntu biriho. Iran n'eihanga ry'ahagati, ahabw'okurundaana amajuta maingi omu nsi yoona (otwariiremu omwika gw'obuhangwa ogw'omurundi gwa kabiri n'amajuta ag'omurundi gwa kashatu), omwanya gw'eby'obutegyeki, hamwe n'omurimo gwayo nk'omwanya gw'obusiraamu bwa Shiite omunsi yoona. Iran n'eihanga eririkwetegyerezibwa munonga eririkwetegyereza enteekateeka yaayo eya nukiriya, erikugira ngu n'ey'abantu ba buriijo bonka; Israel hamwe n'amahanga g'oburengyerwa-izooba nibagaaniira aha nshonga egi. Iran n'eihanga ryatandikireho ekibiina ky'amahanga geeteeraine, OIC, OPEC, hamwe na ECO, kandi hati n'eihanga rya NAM, SCO, hamwe na BRICS. Iran eine emyanya 28 y'eby'obuhangwa omunsi yoona eya UNESCO (ey'omurundi gwa ikumi omunsi yoona) kandi ey'omurundi gwa kataano omu by'obuhangwa ebitarikureebeka.

Eiziina

[edit | edit source]

Ekicweka eki n'ekicweka ky'eiziina rya Iran.

Omu byafaayo,Iran ekaba neeyetwa "Persia" omu mahanga g'oburengyerwa-izooba. Nikyo kimwe, ekigambo ky'omurembe "Abaperesi" kikakoresibwa nk'eiziina ry'abatuuragye ba Iran boona, oihireho yaaba bakaba bari aba Peresi. Ebigambo ebi bikabaho kuhisya omuri 1935, obu, omu rukiiko rw'amahanga goona orwa Nowruz, omugabe wa Iran Reza Shah Pahlavi yaashaba omu butongore ngu abajwekyerwa b'amahanga g'aheeru batandike kukoresa ekigambo kimwe "Iran" omu kuhandiika. N'ekyarugiremu, "Iran" hamwe na "Iran" zikakoresibwa nk'ebigambo ebirikumanyisa eihanga hamwe n'abatuuragye baaryo. Bwanyima, omuri 1959, mutabani wa Pahlavi Mohammad Reza Pahlavi akarangirira ngu kikaba kihikire kukoresa "Persia" na "Iran" omu kuhandiika. Abeegi baingi kuruga omu myaka yahagati, nk'omuhangu wa Khwarazm Al-Biruni, nabo bakakoresa ebigambo nka "Xuniras" (Avestan: Xvaniraθa-, transl. "ekyakozirwe, kitarikuhuumuriza ahari ekindi kintu kyona") kugamba ahari Iran: "ekiri ahagati y'ensi, [. .] . kandi nibwo bugabe obu turimu, kandi abagabe bakabweta obugabe bwa Iran. "