Wp/nyn/Idi Amin
Idi Amin Dada Oumee akazaarwa ebiro 16 okwa kataano omuri 1928 - Okwa munaana omuri 2003) akaba ari ofiisa w'amahe n'eby'obutegyeki owaabaire ari omwebembezi wa Uganda owa kashatu kuruga omuri 1971 kuhisya obu yaagwa omuri 1979. Akaba naategyeka nk'omwebembezi w'amahe kandi natwarwa nk'omwebembezi w'obushoborozi omu byafaayo by'ensi.
Amini akazaarwa ishe akaba ari omukakwa kandi nyina akaba ari omuri Lugbara. Omuri 1946, akeegaita aha King's African Rifles (KAR) y'amahe g'amatware ga Bungyereza nk'omuteeki. Akahika aha rurengo rwa lieutenant, yaayejumba omu bikorwa by'Abangyereza kurwanisa abahekyera ba Somalia, reero yaayejumba omu bwimukiriro bwa Mau Mau omuri Kenya. Uganda ekatunga okwetegyeka kuruga omuri Bungyereza omuri 1962, kandi Amini akaguma omu mahe, yaahika aha ntebe y'omuhwezi w'omuduumizi w'amahe omuri 1964 yaatooranwa kuba omuduumizi w'amahe bwanyima y'emyaka ibiri. Akamanya ngu omwebembezi w'eihanga rya Uganda Milton Obote akaba nateekateeka kumukwata ahabw'okukozesa kubi esente z'amahe, nahabwekyo akatandikaho okutegyeka eihanga rya Uganda omuri 1971 kandi akeehangura nk'omwebembezi w'eihanga.
Omu myaka ye y'obutegyeki, Amini akaruga aha kuba omutegyeki orikushagika amahanga g'oburengyerwa-izooba arikushagikwa munonga kuruga omuri Israel yaaza aha kushagikwa Muammar Gaddafi owa Libya, Mobutu Sese Seko owa Zaire, Soviet Union hamwe na Bagirimaani y'oburugwa-izooba. [1][2] Mu 1972, Amin akabinga aba Asia, abaingi aharibo bakaba bari abahindi-Banyayuganda, ekyareteire Buyindi kusharaho enkoragana n'obutegyeki bwe. [1] Omuri 1975, Amin akatandika kukora nka mukuru w'entebe y'ekitongore kya Organization of African Unity (OAU), ekitongore ky'amahanga ga Afirika ekyateirweho kutunguura okukwatanisa omu mahanga ga Afirika [1] (omurimo ogurikuhindurwa buri mwaka). Uganda ekaba eri memba w'ekitongore ky'amahanga geeteeraine eky'obugabe bw'abantu kuruga omuri 1977 kuhisya omuri 1979. Bungyereza ekasharaho enkoragana na Uganda omuri 1977, kandi Amin akarangirira ngu akasingura Abangyereza yaayongyera aha kiti kye ekya CBE nk'omuhanguzi w'obugabe bwa Bungyereza.
Obutegyeki bwa Amin ku bwagyendeire omu maisho g'emyaka ya 1970, hakabaho obutabanguko obweyongyeire ahabw'okuhiiganisa guruupu z'amahanga ezimwe hamwe n'abarikuhakanisa eby'obutegyeki, hamwe n'omutindo mubi munonga ogwa Uganda omunsi yoona, ahabw'obushagiki bwa Amin aha ba PFLP-EO na RZ omu 1976, ekyar Bwanyima akagyezaho kwegaita aha kyanga kya Kagera ekya Tanzania omuri 1978. Omwebembezi w'eihanga rya Tanzania Julius Nyerere akaragiira amahe ge kutahirira Uganda. Amahe ga Tanzania hamwe n'abahekyera bakasingura Kampala omuri 1979 reero baihamu Amin omu bwebembezi. Amin akabanza yaaza omu buzaahe omuri Libya, bwanyima omuri Iraq, kandi ahamuheru omuri Saudi Arabia, ahu yaatuuraire mpaka aha kufa kwe omuri 2003. [1] Obutegyeki bwa Amin bukaba burimu okubonabonesibwa kw'obugabe bw'abantu okurimu okubonabonesibwa omu by'obutegyeki hamwe n'okwita abantu omu muringo ogutari gw'oburingaaniza hamwe n'obushomankuzi hamwe n'okukozesa kubi entaasya. Abareebi b'ensi yoona hamwe n'ebibiina by'obugabe bw'abantu nibateebereza ngu abantu abari ahagati ya 100,000 na 500,000 bakaitwa omu butegyeki bwe.