Wp/nyn/Gisu People
| occupation | agriculture |
|---|---|
| culture | Imbalu, Malewa, agriculture |
| country | Uganda |
| foods traditionally associated | Matoke, Malewa |
Abantu ba Gisu, nainga Bamasaba ni' abantu ba Elgon, n'oruganda rwa Bantu [1] hamwe n'oruganda orurikugamba orurimi rwa Bantu orwa Masaba abantu omu burugwa izooba bwa Uganda, abarikukwatanisa n'abantu ba Bukusu omuri Kenya. Abashaba nibatuura munonga omu disiturikiti ya Mbale omu Uganda aha rushozi rwa Elgon. Abagisu nibateekwateekwaho kuba bari 1,646,904 abantu abarikukora 4. ebicweka ikumi na mwenda ahari igana by'abantu boona kurugirira aha kubara kwa Uganda okwa 2014. [1][2]
Ediini
[edit | edit source]Aba Bagisu abarikukira obwingi n'abakurisitaayo, abarikukira obwingi n'aba Anglican (ekanisa ya Uganda) abarikuteekwateekwaho kuba bari 45. ebicweka 7% kandi ebicweka ebirikukira obwingi n'abakaturiki abarikuteekwateekwaho kuba 29. ebicweka ikumi ahari igana. Abantu 14 ahari igana aba Bagisu nibakuratira obusiraamu kurugirira aha kubara abantu okwabaireho omuri Uganda omuri 2002 kandi 5. Ebicweka bishatu ahari igana n'ab'ediini y'abapentekooti. [1]
Baishenkurubo Abantu ba Masaba
[edit | edit source]Bukusu na Luhya bakaikiriza ngu baishenkurubo bakaba bari Mundu na Sera. Abantu ba Ethiopia hamwe na Ethiopian Highlands tibaine eiziina rya Kundu, okwihaho ngu n'orushozi rw'omushozi omuri Oromia.
Ishenkuru w'Abamasasa, Masaba akafuruka kuruga omu nshozi za Ethiopia arikuraba omu nyanja Turkana kuza Sironko yaatuura haihi na Bududa, ahu yaagizire rukundo n'omwishiki w'Abamasasi orikwetwa Nabarwa. Eka ya Nabarwa ekashaba ngu Masaba kushwera muhara waabo, ashemereire kukorwa emikoro yaabo y'okumusharwa. Akaikiriza kukikora.
Eby'obuhangwa
[edit | edit source]Okusharwa omuri Afirika n'omucwe gw'obuhangwa ogw'obwire buraingwa, nk'oku gukaba nigukorwa aba Bamasaaba omu burugwa izooba bwa Uganda. Eby'obuhangwa by'okushara bikatwarwa aba Bamasaba kuruga aha baishenkazi baabo aba Masai. Abashaija b'oruganda rwa Bagisu nibaza aha mikoro y'okutongoza abantu erikwetwa Imbalu. [1] Emikoro y'okutongoza omu Bamasaaba neekorwa buri myaka ebiri omu kwezi kwa munaana.
Ebitookye nibyo by'okurya ebikuru omu ba Gisu. Nikikira kwetwa "Matoke" [1]
Baishenkuru ba Bamasaaba bakaba nibatuura aha bishaka by'ebitookye ebirikumanywa nka Malewa omu rurimi rwa Lumasaba. Amababi g'ebihimba nigarundaanwa kuruga omu miti y'ebihimba aha mutwe gw'orushozi. Elgon. [1]
Oburugo bw'eiziina rya Bagisu Omutabani w'okubanza owa Masaba na Nabarwa akaba ari Mwambu, owaabaire naayetwa Nkisu bakama be aba Masai abaabaire bamwibire ente za ishe. Masaba akaremwa kugamba eiziina rya Nkisu eririkumanyisa ente y'ente omu rurimi rw'Abamasai, eryahairwe omutabani ishenkuru, kandi akaryeta Mugisu. Eiziina rya Bagisu rikaruga ahari Nkisu, eiziina rya Mwambu eryaheirwe mukuru wa Masaba ow'eihanga rya Masai. [1][2]
Aba Bamasaba nibagamba orurimi rwa Lumasaba orurikwetwa Lumasaba, orurikwetegyerezibwa munonga orurimi orundi, kandi nirwetegyerezibwa n'aba Bukusu. Aba Bamasaba nibagabana ebintu bingi n'aba Bukusu kuruga Kenya. Baine eby'obuhangwa bimwe kandi kurugirira aha Bukusu, Bamasaba n'ab'eishe - emwe baabo, ensharo niyo yonka erikubataanisa. [1] [2]
Eby'entaasya
[edit | edit source]Abagisu n'abahingi n'abariisa. Abo abarikutuura ahaiguru ya fuuti 5000 ahaiguru y'enyanja, nibahinga omwani gwa Arabica, kandi omwani ogurikukirayo obwingi niguguzibwa ekibiina kya Bugisu Co-operative Union. Nibahinga n'ebihingirwe ebindi nka pamba, etaabe, ebicoori, ebihimba, ebihimba, ebihimba, ebihimba hamwe na muhogo. [1]