Wp/nyn/Festo Karwemera
Festo Karwemera (Omugurusi Festo Karwemera Mwene Karagare Kabure-Nkeewere;akazaarwa 1925 - 27 August yaafa omu 2020) akaba ari omu nyabyafaayo, omurwanirizi w'eby'obuhangwa kandi omushomesa. Nk'omuhandiiki, akamanywa munonga ahabw'okuhandiika kandi obwo ari kukoreesa orurimi rwa Runyankore-Rukiga. Akagaruka yaaheebwa ekitiinisa ky'okutandikaho n'okurinda eby'obuhangwa bya Bakiga omuri Kabale, Uganda.
Ebyafaayo n'obwegyese bwe
[edit | edit source]Karwemera akazaarwa omuri Karagare Kabure-Nkeewere omu kyaro kya Ka-rubanda, Buhara sub county, omu disiturikiti ya Kabale omwaka gwa 1925.[1]
Akeegyera omu ishomero rya Muyebe Sub Selected Grade School, Kinyasano Junior Primary School hamwe na Kigezi High School.[2]Bwanyima y'okureka eishomero rya siniya ey'ahansi omu mwaka gwa 1944, Karwemera akaza omu itendekyero rya Nyakasura Vernacular Teacher Training College, yaatunga ebiri kwetengyesa kuba omwegyesa w'orurimi rw'enzaarwa.[3]Akakora n'obwegyese bwa Grade II kuruga omu itendekyero rya Bishop Tucker Teachers College omuri Mukono.[3]
Emirimo ei yakozire
[edit | edit source]Omuri 1955, Karwemera akakora nka mukuru w'eishomero rya Katare Primary School reero yaakuzibwa yaaba omuhwezi w'omwebembezi w'eby'obwegyese omu mashomero g'ekanisa y'abakurisitaayo omu Disiturikiti ya Kigezi omu mwaka 1959.[4]Ahagati ya 1964 na 1965, akakora nk'amukuru w'eishomero rya Hornby High School omuri Kabale, Uganda.[5]
Omu mwaka gwa 1966, obureeberezi bwa Kigezi bukamutoorana kuba mukuru w'entebe y'ekitongore kya Save The Children Fund omuri Kigezi.[6]Ahagati ya 1970 na 1972, akaba ari mukuru w'ekitongore ky'obushubuzi ekya National Trading Corporation omuri Kabale.
Omu myaka ya 1980, akaheereza omu myanya etari emwe na emwe omu gavumenti z'ebyaro nka mukuru w'akakiiko k'obuheereza omu disiturikiti y'e Kabale. Akaba ari mukuru w'akakiiko k'orurembo rwa Kabale obu kahindurwa munisiparite omu bwire obwo.
Nk'omushuubuzi , akaba naaguza eby'okurya.[4]
Eky'okureeberaho
[edit | edit source]Karwemera akatandiikaho ekitebe ky'eby'obuhangwa ekya Bakiga omuri Kabale. (obumwe n'obumwe nikimanywa nka The Home of Edirisa Museum nainga omu kicweka ekyo Akehongo Kabaana Ba Karwemera (Ekicweka ky'abaana ba Karwemera).[7][4]
Omu kwezi kwa mukaaga omuri 2017, akatunga ekirabo ky'obushaho omu by'obuhangwa kuruga omu yunivasite ya Kabale ahabw'okushongyera eby'obuhangwa.[8]
Amagara ge g'obuntu
[edit | edit source]Karwemera akashwera Aidah Mary Ziryabura.[3]
Akafa ebiro 27 Okwa munaana omuri 2020 ,ekyamurugiremu okufa kikaheebwa nk'okuremwa kw'ebicweka by'omubiri bingi.[1]
Ebitabo ebiyahandiikire
[edit | edit source]Karwemera akahandiika ebitabo bingi omu rurimi rwa Runyakore Rukiga nka:
- 1966 – Otebwa Orurimi Rwawe[4][9]
- 1975 – Shutama nkuteekyerereze[10]
- 1980 – Ija twevugye[11]
- 1994 – Emicwe n'emigyenzo y’aBakiga[9][12]
- 1995 – Empandiika ya Runyankore-Rukiga: egufuhaziibwe[13]
- 2008 – Encuukye Tushome Tujerenge[14]
- 2012 – Katondoozi y'orunyankore-Rukiga:(akwataniise na Museveni)
Okuhindura
Karwemera naasiimwa ahabw'omurimo gwe n'ebi yaakozire:
- Engyenderwaho y'eihanga eya 1995 ya Rukiga na Runyakore;
- Baiburi y'orungyereza kuza mu Rukiga Runyankore;[6]
Reeba n'ebi
[edit | edit source]Ebihandiiko ebirikugambwaho
[edit | edit source]- 1 2 "Kigezi's cultural scholar, Omugurusi Festo Karwemera dies". Monitor. 31 August 2020. Retrieved 23 November 2023.
- ↑ ATWIINE, SABRINA (8 September 2020). "Omugurusi Festo Karwemera Kigezi's shining star fades". The Observer – Uganda. Retrieved 23 November 2023.
- 1 2 3 "Kigezi mourns legendary author Karwemera". New Vision. Retrieved 23 November 2023.
- 1 2 3 4 "Festo Karwemera 93, Still Struggling to Save Runyankore – Rukiga Language". ChimpReports. 10 January 2018. Retrieved 24 November 2023.
- ↑ "Kabale leaders mourn author Festo Karwemera". The Independent Uganda. 30 August 2020. Retrieved 24 November 2023.
- 1 2 Nsheeka, Wilfred Arinda (2 September 2020). "Omugurusi Festo Karwemera: The life and times of Kigezi's cultural scholar". Watchdog Uganda. Retrieved 24 November 2023.
- ↑ Cross Cultural Foundation (2012). "The Home of Edirisa Museum" (PDF). Retrieved 24 November 2023.
- ↑ Mann, Collins (27 June 2017). "Kabale University awards honorary degrees". Kabale University News. Retrieved 24 November 2023.
- 1 2 Reporter, Spy (30 August 2020). "Pan-Africanists Mourn Death Of Cultural Scholar Festo Karwemera 95 – TheSpy". Retrieved 23 November 2023.
- ↑ Karwemera, Festo K. (1975). Shutama nkuteekyerereze. East African Literature Bureau.
- ↑ Karwemera, Festo (1980). Ija twevugye. Kampala: Centenary Publishing House.
- ↑ African 671, University of Wisconsin-Madison Students in. "Rukiga Cultural Resources".
- ↑ Karwemera, Festo (1995). Empandiika ya Runyankore-Rukiga : egufuhaziibwe. Kampala: Fountain Publishers. ISBN 9789970020102.
- ↑ Karwemer, Festo (2008). Encuukye Tushome Tujerengye. Kabale: Nakayiba Printers and Stataioners (u) ltd.