Wp/nyn/Empako

Empaako

family name

part of	Tooro people, Nyoro people
native label	empaako
IPA transcription	empâːko
country of origin	Uganda
writing system	Latin script

Empaako (Tooro okwaturwa: [empáːko], Nyoro okwaturwa: [empâːko], sg. empaako, ekirikumanywa nka amaziina g'omu maka, n'eiziina ry'omu maka eririkuhamya enkoragana y'omuntu; nikibaasa kukoresibwa nk'okuramutsya, okworeka rukundo, ekitiinisa, ekitiinisa nainga rukundo.

Empako n'enkora y'okuha amaziina omu bantu ba Batooro, Banyoro, Batuku, Batagwenda, na Banyabindi omu Uganda, ahu abaana barikuhebwa amaziina. Zikatandikwaho bwanyima y'ekika kya Bito kuhangura obugabe bwa Kitara.kandi ebiro ebi nizikoresibwa nk'omuringo gw'ekitiinisa n'okushemeza omuntu omu kugaaniira, okwetantara amaziina g'omuntu n'amaziina g'ekika. Empako ekateebwa aha rukarara rwa UNESCO rw'eby'obuhangwa ebitarikureebwa omu nsi yoona ebirikwetenga okurindwa ahonaaho.

Amaziina ga empaako

Amaziina ga empaako, ikumi na abiri hamwe na rimwe eryabaire nirigyenderera abagabe, nigo ago ahaifo:

Abbooki

Abbooki ni empaako erikuruga omu kigambo ky'orururu aboko ekirikumanyisa ngu "ngambire.".

Abwoli

Abwoli n'empaka ezirikubaasa kukoresibwa abaishiki/abakazi bato omu nshonga ezirikuba zitahikire kumushaba empaako ye.Nikiruga omu kigambo ky'Oru Luo ekirikumanyisa okubeihabeiha, kandi kiine akakwate n'embwa.

Acaali

Acaali ni empaako erikubiikwaho abasheija kandi erikuruga omu kigambo kya Luo acalo "Ninkushushana naiwe".

Acanga

Acanga (emirundi mingi neehandikwa nka Acaanga, kwonka okuhandiikwa oku nikuhenda empandiika ya Runyoro-Rutooro) n'empaka eyahwaireho, ekirikugambwa ngu neekoresibwa abakuru, n'ahabw'ekyo tikirikukoresibwa buriijo.

Adyeri

Adyeri ni empaako erikuruga omu kigambo kya Luo adyero "Nsherekwire".

Akiiki

Akiiki n'empako, terikuruga omuri Luo, nobu yaakuba erikukwatanisa n'ekitiibwa ky'omukiza w'amahanga.

Amooti

Amooti ni empaako erikukira kukoresibwa abakama hamwe n'abakungu, n'obu abantu ba buriijo barikubaasa kukoresa empaako egi. Nikiruga omu kigambo kya Luo "Nkulamusa.".

Apuuli

Apuuli ni empaako erikukoresibwa abashaija bonka, kandi neebaasa kukoresibwa abaishiki/abashaija bato omu mbeera ezitarikwetengyesa kushaba empaako ye.

Araali

Araali ni empaako erikubiikwa ahabashaija, kandi teyine ntandikwa ya Luo, nobu erikukwatanisa n'okubwatuka kw'okubwatuka ahabw'okuba ruhanga w'okubwatuka, Kagoro, aine empaako egi.

Ateenyi

Ateenyi n'ekigambo kya empaako ekirikuruga omu kigambo ky'orururu atenyo "Ngyenda.". Empako egi neekwatanisibwa n'enjoka y'enfumu y'omugyera Muzizi.

Atwoki

Atwoki n'empaka ezi Gerald Heusing arikugira ngu niziruga omu kigambo kya Luo "Ngarukaho", n'obu eki kirikuhakanisibwa.

Bbala

Bbala (oba Abbala) ni empaako eyabiikirwe abashaija kandi ekaba etebekanisiibwe abo abari haihi n'omugabe. [1] Nikiruga omu kigambo kya Luo abalo "Nkicwekyereza.".

Okaali

Okaali n'empaka etarikukoresibwa munonga, ahabw'okuba neekoresibwa Omukama (kabaka) ku ari kuba arikuramibwa omu mikoro y'omutaano.Omu mbeera ezindi, Amooti neekoresibwa kumugambaho, n'ahabw'ekyo Omukama niwe muntu wenka omu kyanga oine empaako ibiri. Ahanyima y'okuhinduka Omukama, naatwara empaka za Amooti na Okaali, oihireho empaka ezi yaabaire aine enyima. Nikiruga omu kigambo kya Luo okalo "akaguruka.".

Okukoresa

empaako nikoziresibwa kworeka enkoragana eriho waaba noogamba n'omuntu. Nizikozesibwa kuramutsya nainga kworeka rukundo, ekitiinisa, nainga omukundwa. Empako neeheebwa ebiconco aha mukoro ogurikukorwa mukuru w'ekika omu maka g'omwana omutsya. Okutoorana eiziina nikyegamira ahakushwijuma emicwe y'omwana kuruga ahari baishenkazi be abarikusherura oku arikushushana n'abandi bantu b'omuka. Eiziina ku ririkuheza kutooranwa, mukuru w'ekika naagira ngu n'ery'omwana.Bwanyima y'omukoro, abantu nibagabana eby'okurya by'oburo n'enyama y'ente erikufuuhirirwa. Abaana nibaheebwa ebiconco kandi nibatebwaho n'omuti..