Wp/nyn/Ekijusyo ky'obwiira kabiri Biharwe
| inception | 2014 |
|---|---|
| country | Uganda |
| located in the administrative territorial entity | Mbarara District |
| coordinate location | 0°31′34″S 30°44′23″E |
| heritage designation | National Cultural Site of Uganda |

Ekijukizo kya Biharwe Eclipse Monument obumwe ekirikumanywa nka 1520AD Biharwe Eclipse Monument n'ekijukizo ekyombekirwe okwijuka okuziba kw'eizooba okwabaireho ebiro 17 okwa kana omuri 1520.[1][2][3] Kishangwa omu tawuni ya Biharwe omuri Disiturikiti ya Mbarara, Uganda.[1][2][3][4]
Ebyafaayo
[edit | edit source]Ekijusyo kikashuuruurwa Yoweri Kaguta Museveni ebiro 30 Okwa munaana omuri 2014. [5][6][3] N'ekintu kyonka ekyahandiikirwe omu byafaayo by'ekicweka kya Great Lakes Region. Obwiira kabiri nibugambwaho omu nfumu za Bunyoro, Buganda, na Ankole; eki kikahwera ab'ebyafaayo kumanya baishenkurubo b'obugabe obwo.[2][3][7][8]
Arikugaruka omu bugabe bwe omuri Bunyoro, obwiira kabiri kubwabeireho, Omugabe wa Bunyoro, Olimi I Rwitamahanga, akagyemeserezibwa kureka eby'okunyaga bye byona, ebyabaire birimu ente, abakazi, hamwe n'abahuuku abu yaanyagire kuruga Rwanda omu butegyeki bwa Umwami Ruganzu II Ndori. Eby'obutungi ebyasigaire enyima bikahungurwa Ntare I Nyabugarobwera, owaabaire ari omugabe wa Nkore obwire obwo. Ente zikaba ziine amaziina "Empenda ya Munoni" hamwe na "Enduga Mwiguru", ekirikuvunuurwa nka "ente z'omu iguru".[9][1][2][4][7][8][10]
Ebyafaayo ebimwe nibigira ngu ahabw'okugira ngu akaba atarikubaasa kugaruka omu bugabe bwe ataine kintu kyona, Olimi I Rwitamahanga (omugabe wa Bunyoro) akacwamu kutahirira obugabe bwa Buganda obu Ssekabaka Nakibinge yaabaire naategyeka. Omu rutaro omuri Bulemezi, Ssekabaka Nakibinge hamwe n'omuduumizi we Kibuuka bakaitwa bwanyima ya Kibuuka kureebya omukazi we Munyoro. Mutabani wa Nakibinge Mulondo akamusikira.[2][4][7][8]
Ekiijusyo kya Biharwe kikombekwa n'obuhwezi bw'obuhwezi kuruga omu kitongore kya UNDP ekyahairwe Igongo Cultural Centre hamwe na Country hotel ahansi y'ekitongore kya Business Enterprise Innovation Challenge omu kwaikumi nibiri omuri 2019.
Joseph Sematimba, orikukurira eby'okujumbura kandi omwegyesa w'eby'emikono aha yunivasite ya Makerere omuri Kampala, niwe yaakozire ekijusyo kya Biharwe Eclipse.[2][4][7][8]
Empagi ishatu
[edit | edit source]Empagi ishatu aha kiijusyo nizijwekyera abagabe bashatu (Olimi, Ntare, na Nakibinge) abakozirweho butunu okuziba kw'izooba rya Biharwe. Empagi ya kana terayongyeirweho, ahabw'okuba egi ekaba neejwekyera obutabanguko omu bugabe obwo, nk'okwiba ente, enjara, hamwe n'entaro z'enganda.[2][4][7][8]
Enkuringo y'ensi
[edit | edit source]Ekishushani nikijwekyera okwezi okuri ahaiguru kandi kuri ahaiguru y'ekishushani ky'omwanya oguri ahaiguru kugira ngu kikore ekishushani ky'omwanya oguri ahaiguru. Omwanya oguri ahagati gukateebwaho kujwekyera okuziba kw'omwanya oguri ahaiguru hamwe n'ekisiikirize kyagwo aha itaka ku haraabe hariho omushana. Ekishushani eki nikihinduka kandi kikateebwaho ekisiikirize aha itaka kandi kikaguma nikihinduka kuruga aha kisiikirize ekirikushusha ekishushani ky'omwanya oguri ahaiguru omu kasheeshe karengyesereize kuhisya aha kisiikirize ekirikushusha ekishushani ky'omwanya oguri ahaiguru omu mwabazyo karengyesereize.[2]
Ebishushani hamwe n'obubonero
[edit | edit source]Eby'okureeberaho birimu engooma, engabo, amacumu, hamwe n'obubonero obundi oburikujwekyera ebintu by'obuhangwa obutari bumwe nka emicwe y'abantu, emituurire, enyikiriza, hamwe n'ebikwato ebyabaire nibikoresibwa omu mirimo etari emwe. Eby'okureeberaho ebi nibiruga omu miringo eyabaire neekoresibwa aha butuuro bw'enzaarwa obwa Hima.
Reeba n'ebi
[edit | edit source]- Bunyoro
- Julia Kibubura
Ebihandiiko ebirikugambwaho
[edit | edit source]- 1 2 3 "UNDP etches monumental piece of Uganda's rich heritage | United Nations Development Programme". UNDP. Retrieved 2022-09-30.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Mixed fortunes for Pakwach, Mbarara iconic solar eclipse sites". Monitor. 2021-05-24. Retrieved 2022-09-30.
- 1 2 3 4 "Eclipse monument to be installed". Monitor. 2021-01-21. Retrieved 2022-09-30.
- 1 2 3 4 5 "Igongo Cultural Centre and Country Hotel". www.igongo.co.ug. Retrieved 2022-09-30.
- ↑ "Biharwe Hill: A Cultural Landmark Uganda Should Celebrate". ChimpReports. 2020-03-08. Retrieved 2022-09-30.
- ↑ Staff Writer (2014-08-31). "M7 Visits 1520 AD Biharwe Eclipse Monument". Red Pepper. Retrieved 2022-09-30.
- 1 2 3 4 5 "Ankole resurrects 500-year-old eclipse feeling". Monitor. 2021-01-05. Retrieved 2022-09-30.
- 1 2 3 4 5 Abangirah, Caesar (2019-03-04). "History meets, art and culture at Biharwe Eclipse Monument". Watchdog Uganda. Retrieved 2022-09-30.
- ↑ "ARTS: Nkole's 5 minutes of history". The Independent Uganda. 2018-08-07. Retrieved 2022-09-30.
- ↑ "Mixed fortunes for Pakwach, Mbarara iconic solar eclipse sites. - Free Online Library". www.thefreelibrary.com. Retrieved 2022-09-30.