Jump to content

Wp/nyn/Buganda

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Buganda

Buganda n'obugabe bw'abantu omu Uganda. Obukama bw'Abaganda, Buganda nibwo bugabe oburikukirayo obuhango omuri burugwa-izooba bwa Afirika obwahati, oburimu ekicweka kya Uganda ekya rwagati, otwariiremu n'orurembo rwa Uganda orukuru Kampala. Abaganda obukaikuru 14 (omurundi gumwe Muganda; abarikukira kwetwa Ganda) nibo barikukirayo obuhango omu Uganda, barikujwekyera ebicweka 16 ahari igana by'abantu boona omu Uganda.

Ebyafaayo

[edit | edit source]

Ebyafaayo bya Buganda birimu okukwatanisa omu kyasha kya 13 omugabe w'okubanza, Kato Kintu, omutandiki w'obugabe bwa Buganda obwa Kintu, Buganda ekakurakurana yaaba emwe aha mahanga agarikukirayo obuhango kandi ag'amaani omuri East Africa omu kyasha kya 18 na 19. Omu bwire bw'obutabanguko bwa Afirika, n'okurugirira aha kugyezaho kuremwa kurinda okwetegyeka okurwanisa obutegyeki bwa Bungyereza, Buganda ekahinduka omwanya gw'obutegyeki bwa Uganda omuri 1884; eiziina "Uganda", ekigambo ky'Abaswahili ekya Buganda, kikakorwa abakungu ba Bungyereza. Ahansi y'obutegyeki bwa Bungyereza, Abaganda baingi bakatunga ekitiinisa nk'abategyeki b'amatware, kandi Buganda ekahinduka eihanga eririkusingayo kukora pamba na kaawa. N'obwahati, Buganda niyo erikusingayo kukora omwani omu Uganda. Omu mwaka gw'eby'esente ogwa 2023/2024, ekyanga kikakora enshaho za Robusta ezirikuhingura 3,170,000. Baganda barikurabira omu kampeyini za Katikkiro Charles Peter Mayiga eya Emwaanyi Terimba, bakeejumba munonga omu kuhinga omwani, ekirikureetaho okweyongyera kw'amaani omu kutwara omwani aheeru y'eihanga. Omuri 1967, enganzi y'eihanga rya Uganda ey'okubanza Milton Obote akarangirira Uganda nk'eihanga ry'obutegyeki, [1] yaihayo abagabe boona, eishengyero rikahinduka orukiiko orurikwebembera eihanga, kandi bwanyima ebibiina by'obutegyeki byona bikazibirwa okwihaho ekibiina kya Uganda People's Congress. Bwanyima y'emyaka y'obutabanguko omu by'obutegyeki, obugabe oburikukira kuba obw'emikoro bukagarurwaho omu butongore omu 1993 ekibiina kya National Resistance Movement ekiri omu butegyeki ekya Yoweri Museveni, omwebembezi wa Uganda kuruga 1986. Kuruga obu obugabe bwagarurwaho omuri 1993, omugabe wa Buganda, amanyirwe nka Kabaka, atwire ari Muwenda Mutebi II. Namanywa nk'omugabe wa Buganda owa makumi ashatu na mukaaga. Omugabekazi oriho hati orikwetwa Nnabagereka nainga Kaddulubale ni Sylvia Nagginda. [1]