Jump to content

Wp/nyn/Boda Boda

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Boda Boda
boda boda
motorcycle
subclass oftaxi motorcycle, cycle rickshaw Gorora
has usemotorcycling Gorora
continentAfrica Gorora
countryUganda Gorora
associated hazardmotorcycle accident Gorora
used bymotorcyclist Gorora

Boda boda n'obugaari hamwe na takisi za pikipiki ezirikukira kushangwa omuri burugwa-izooba bwa Afirika.[1] N'obu takisi za pikipiki nka boda boda ziri omuri Afirika yoona n'okukiraho, ekigambo boda boda n'ekya burugwa-izooba bwa Afirika.[2]

Omuri Kenya, nizikira kwetwa pikipiki nainga Boda. Okubaho kwabwo omu ndembo z'oburugwa-izooba bwa Afirika nikirugirira aha nshonga nyingi,[1] otwariiremu okweyongyera kw'eby'entambura, okubaasa kugura pikipiki aha rooni,[3] n'okwija kw'ebintu by'ahansi kuruga omuri Buhindi nka Bajaj hamwe n'eibura ry'emirimo omu minyeeto.[4] Omu mahanga ahu za boda boda ziri, nizibaasa kuheereza abavugi oburyo bw'engyenda n'emirimo, kandi omu bwire bumwe, zikareetaho okweyongyera kw'oburemeezi bw'ahanguuto n'okugwa hamwe n'obuhuta n'okufa.[5]

Enkora y'ebigambo

[edit | edit source]

Omunyamahurire wa BBC akateekateeka ngu oburugo bwaryo n'oburugo bw'abantu.[6]

Ekiteekateeko ekirikuhakanisa n'okugira ngu boda boda ekaba eine obushoboorozi bw'okutwara abantu aha nsharo, hatariho ekyetengo ky'okumara empapura ezirikwetengwa, barikukoresa emootoka okuruga aha nsharo kuza aha ndiijo.[7]

Ekigambo ekyo kikaba nikigamba aha bizinesi y'enyonyi eyaabaire neekoresibwa kurabira aha nsharo za Uganda na Kenya omu myaka ya 1980 n'omu ntandiikwa y'emyaka ya 1990. Abashubuuzi bakaba batambura, barikukoresa egaari nainga pikipiki okushara ensharo. Ekaba eri bizinesi y'okutwara enyonyi eyaabaire neeyetwa boda boda, ekirikumanyisa ensharo kuza ensharo. Abavugi b'ebiiruka ebi bakaba nibamanywa nk'abavugi b'ebiiruka b'amaani. Bwanyima y'obwire bukye abantu abamwe omu bizinesi y'engyenda y'egaari bakahandiika ngu egaari zaabo zikahandiikwaho boda boda nk'akabonero k'okushemererwa ahabw'okuba abavugi b'ebiiruka b'amaani.

Abantu ku baabaire nibenda kutwara ebintu ahonaaho, bakaba bapangisa abavugi ba boda boda, abantu batandika kubeeta aba boda boda. Okwo nikwo entambura y'obugaari yatandikire kwetwa boda boda. Pikipiki ku zaataahire omu bizinesi y'okutambuza abantu n'okutambuza ebintu, zikasinga obugaari ahabw'okwiruka, okugumisiriza, n'okwiruka engyendo ndaingwa, reero zaasigazaho eiziina rya boda-boda, eririkumanyisa abavugi b'obwiruki.

Enamba erikukoresa

[edit | edit source]

Dar Es Salaam

Ebibaro nibyoreka okweyongyera kw'amaani (nk'obucweka 10,000) omu kutwara pikipiki omuri Tanzania kuruga 2003 kuhisya 2015.[6]

Kampala

Omuri 2013, oburugo bumwe nibugira ngu abantu 300,000 bakaba nibakorera boda boda omuri Kampala, Uganda.[4] Ebihandiiko kuruga omu kitongore kya Kampala Capital City Authority nibyoreka ngu pikipiki 120,000 zikahandiikwa omu rurembo omu bwire bumwe, n'obu omuhendo gwa boda boda gurikubaasa kuba guri ahaiguru, ahabw'okuba abamwe tibarahandikisiibwe kurugirira aha mujwekyerwa w'ekibiina ky'abavugi ba boda boda ekya Kampala.[5] Oburugo nibwo bumwe bukoreka omuri 2015 ngu nka 40,000 bakaba nibakorera omuri Kampala eya rwagati.[5] Oburugo obundi oburikwetegyerezibwa bukagira omuri 2015 ngu omuhendo oguhikire ni gukubisa emirundi ebiri omuhendo ogwo.[8]

Okwetoroora Uganda, okuvuga boda boda kihindukire oburugo bw'entaasya bw'eminyeeto mingi, ekirikuhwera enkumi n'enkumi z'amaka omu ihanga. Omuri Kampala, eby'obushubuzi biretsireho abashubuzi omu by'oburambuzi hamwe na kampuni emwe eya 'Uganda Adventure Safaris na Boda Boda Tours' erikuha abagyenyi n'abarambuzi omuri Kampala obuheereza bw'okurambura orurembo.

Kigali

Unlike in most other cities, motorcycle taxi drivers in Kigali, Rwanda, are generally registered and considered law-abiding.[6] Here, the preferred term for this form of transport is moto.[9]

Nitubaasa kuruga aha boda tukaza ahagaari ahabw'eshonga z'obuhangwa

[edit | edit source]

Omu kucondooza okwakozirwe omuri Mukono omu Uganda ahagati y'abeegi, abakyondoozi bakashanga ngu ebintu bina nibibaasa kukwata aha kuvuga egaari. Enshonga ezi zikaba ziri: eby'engyenda n'eby'okwerinda, eby'obuhangwa, enshonga z'obuhangwa, enteekateeka y'okuvuga egaari omuntu aine, hamwe n'emitwarize y'abantu. Eky'okureeberaho ky'enshonga ezirikubaasa kureetera abagyenzi kuhindura omuringo kuza ahagaari, kikashoboorora enshonga ezirikukwata ahabantu (emyaka,ekikura ky'omuntu, n'obushoboorozi bw'omuntu okuvuga egaari) nk'ebirikworeka oku omuntu arikubaasa kuhindura omuringo kuza ahagaari. Ebyarugiremu nibyoreka ngu okutunguura eby'engyenda ebirikubaasa kukyendeeza akabi akari omu kuvuga egaari, nikibaasa kugira emigasho mingi omu kuvuga egaari omu Uganda.[10]

Obuheereza bw'okugabana emotoka

[edit | edit source]

Safe Boda SafeBoda n'ekitongore ekirikugabana takisi za pikipiki, ekirikuhwera abo abarikwenda kutambura juba omu ndembo nyingi omuri Afirika. Okutandikaho kukatandikwaho omu Kwa ikumi na kumwe 2014 Maxime Dieudonne, Rapa Thomson Ricky na Alastair Sussock. Omuri 2014, takisi za pikipiki zikamanyibwa munonga omunsi yoona omu Uganda, abantu abarikurenga 80,000 nibo baabaire nibazitamburiraho omu nguuto za Kampala, kandi obwo nibwo obu SafeBoda yatandikire. Arikugamba na CNN,[11] Alastair Sussock akagira ngu bakaba nibenda kukoresa eminyeeto ya Uganda erikweyongyera ahabw'okugira ngu ekaba ebaasa kuhikwaho intaneeti n'esimu ezirikwetengwa munonga.

SafeBoda ekatandika emirimo yaayo omuri Nairobi omuri Kenya omuri 2017 kandi omuri 2019 ekaza omuri Ibadan omuri Nigeria. Abavugi ba SafeBoda nibaheereza okutendekwa hamwe n'enkoofiira abavugi abarikutunga ebishare kurabira omu puroguraamu zaabo. Abavugi baabo boona nibatendekwa munonga omu by'okwerinda aha nguuto, obuhwezi bw'okubanza, hamwe n'okugarura busya egaari zaabo barikukorengana n'ekitongore kya Red Cross,[12] okubahindurwa abakugu n'ababi baaba nibavuga aha nguuto. Abavugi ba SafeBoda baine obutimba bw'eishokye n'enkoofiira za DOT-Certified ahabwa bakasitoma baabo. Abavugi ba Safe boda boona nibamanywa kandi nibarondoorwa kurabira omu mikutu yaabo. Omu nteekateeka y'okutunguura eby'okwerinda aha nguuto hamwe n'obuhangwa, ekibiina kya Meridiani kihaire abavugi ba Boda Boda ebyoma by'okureeba.[13]

Safe Motos

[edit | edit source]

SafeMotos ekatongozibwa omuri Kigali omuri Rwanda,[14] kandi yaaza n'omuri Democratic Republic of Congo.[15]

Ekitongore kya Bolt kikatandikaho obuheereza bwa boda boda omuri Uganda okwongyera aha buheereza bwakyo bwa e-taxi.[16][17] Kwonka kiteganisiibwe ahabw'obuheereza bubi kandi kikatiniisa kumaraho obuheereza bwabyo omu kwezi kwa kabiri 2019.[18]

Uber Boda

[edit | edit source]

Ekitongore kya Uber nakyo kikongyera obuheereza bwakyo bwa e-boda omuri Uganda omu kwezi kwa kashatu 2018 kandi nikikorera omuri Kampala.[19]

Ebihandiiko ebirikugambwaho

[edit | edit source]
  1. 1 2 Poon, Linda (4 Mar 2016). "The Love-Hate Relationship Between East Africa and Its Two-Wheeled Taxis". CityLab. The Atlantic. Retrieved 31 March 2016.
  2. "Safety improvements for Uganda's boda boda taxis". Africa Business Report. BBC. 27 March 2015. Retrieved 3 April 2016. In Uganda, they are known as boda bodas...
  3. "Boda bodas: A deathtrap at your beckon". newvision.co.ug. New Vision. 6 June 2013. Retrieved 31 March 2016.
  4. 1 2 "The boda boda economy defining the streets of Kampala". Daily Monitor. Nation Media Group. 15 Sep 2015. Retrieved 31 March 2016.
  5. 1 2 3 Kavuma, Richard (30 June 2015). "Revved and ready to go: Tanzania is set to tackle unstoppable boda boda taxis". The Guardian. Guardian News and Media Limited. Retrieved 5 April 2016.
  6. 1 2 3 Smith, Chris (2 June 2015). "Boda-bodas: The bikes that keep Uganda moving". newsbeat. BBC. Retrieved 2 April 2016.
  7. Denis Walls (2012). A Year in Rwanda. Lulu. p. 121. ISBN 978-1-4717-3631-5. Retrieved 2017-03-22. The word boda boda has a very interesting etymology. It turns out that in the early days of transport between kenya and Uganda, crossings between the two countries were known as going 'border to border' and one of the modern means of transport became a modified new word.
  8. Senthilingam, Meera (25 March 2015). "'Uber for motorbikes' - the smart way to get around in a bustling capital". African Start-Up. CNN. Retrieved 4 April 2016.
  9. "Could cashless payments make Rwanda's bus conductor redundant?". bbc.co.uk. BBC. 12 April 2016. Retrieved 14 April 2016.
  10. Dzisi, Emmanuel Komla Junior; Lugada, Tracy (July 2021). "Modeling the potential shift from motorcycles (Boda Bodas) to bicycles among young people on a Ugandan university campus". Scientific African. 12 e00741. doi:10.1016/j.sciaf.2021.e00741.
  11. "SafeBoda: The smart way to get on a bike in Kampala". CNN.
  12. "How apps are transforming Uganda's motorbike taxis". BBC News. 12 March 2019.
  13. Newsroom, T. V. M. (2022-08-26). "Meridian Group helped with another significant donation in the past". TVMnews.mt. Retrieved 2024-06-25. Template:Cite web: |last= has generic name (help)
  14. "Tech startups in Africa: Africa uber alles". The Economist. The Economist Newspaper Limited. 23 April 2016. Retrieved 24 April 2016.
  15. "Rwanda's SafeMotos to expand to DRC". Disrupt Africa. Retrieved 24 March 2019.
  16. Enywaru, Pius. "Taxify Uganda unleashes new lower taxi and boda-boda prices for March". Guru8. Retrieved 24 March 2019.
  17. "Why is Taxify becoming the most hated ride-hailing app in Uganda?". Sauti Tech. 7 January 2019. Retrieved 24 March 2019.
  18. "Taxify Finally Clears Termination Rumors in Uganda". PC Tech Mag. Retrieved 24 March 2019.
  19. "uberBoda has arrived in Kampala". Uber. 29 March 2018. Retrieved 24 March 2019.