Jump to content

Wp/nyn/Battle of Tororo

From Wikimedia Incubator
< Wp | nyn
Wp > nyn > Battle of Tororo
Battle of Tororo
battle
countryUganda Gorora
locationTororo Gorora
coordinate location0°41′34″S 34°10′52″E Gorora
point in time4 March 1979 Gorora
Map

Orutaro rwa Tororo rukaba ruri orutaro rw'orutaro rwa Uganda na Tanzania orwabaireho kuruga ebiro 2 kuhisya ebiro 4 okwa kashatu omuri 1979. Omuri Tororo, Uganda hamwe n'emyanya eyetorwaire.Rukaba ruri orutaro rw'abahekyera ba Uganda abaabaire nibahamira ahari Milton Obote hamwe n'amahe ga Uganda agaabaire nigahamira ahari purezidenti Idi Amin.

Omu kugyezaho kutabangura obutegyeki bwa Amin n'okutuunga ebikwato by'okurwaniisa, gurupu y'abahekyera bakatahirira Tororo kuruga Kenya, kandi abaserukare baayo bakagaitwa aharibo bwanyima y'okurwana.Amahe ga Uganda ag'obwesigwa, okukira munonga amahe gaayo ag'omumwanya, gakatahirira abahekyera kandi gaabasingura bwanyima y'okurwana kw'amaani.

Ebyafaayo

[edit | edit source]
Idi Amin

Omuri 1971 Idi Amin akatandikaho okurwaniisa amahe okwaihireho omwebembezi wa Uganda Milton Obote, ekyaretsireho okusisikara kw'enkoragana na Tanzania.Amin akeehindura omwebembezi w'eihanga kandi yaategyeka eihanga omu butegyeki. Obote hamwe n'abandi abarikuhakaniisa Amin bakahungira omu mahanga agatuherereire, ahu baatebekaniise ebibina by'okurwanisa hamwe n'okuteekateeka okutandikaho obwesharingo.Amaani gaabo gakaba gari makye kuhisya obu Amin yaatahirira Tanzania omu Kwa ikumi omuri 1978.Tanzania ekabaasa kuzibira okutahirirwa, yaataho ebibiina by'okurwaniisa Amin, kandi yaataho okurwaniisa okundi.

Amahe ga Tanzania People's Defence Force (TPDF) ku gaasingire amahe ga Uganda omu ntaro nyingi,Obote akaba aine obwesigye ngu abantu ba Uganda bakaba nibaza kutandika kurwaniisa Amin,Arikwikiriza ab'orubaju orurikuhakaniisa gavumenti okutwara ekibuga ekikuru ekya Uganda, Kampala.Omwebembezi wa Tanzania Julius Nyerere akabaanza yaashagika entekateeka ya Obote.Akaba naikiriza ngu kikaba nikiija kureebeka kubi aha nshonga za Tanzania aheeru y'eihanga, aba TPDF ku baraabe bari omuri Kampala barikwihaho Gavumenti y'eihanga erindi.Omwebembezi wa Tanzania Julius Nyerere akaba ashagikire entekateeka ya Obote.Amahe ge ku gagumire nigataaha omu Uganda, akakora entekateeka ei aba Tanzania baabaire nibaza kuhika aha rubaju rwa Kampala, barikucwekyereza amahe ga Amin barikuraba omu muhanda, kandi barikwikiriza ab'ekibinja kya Obote ekya Kikosi Maalum kutwara orurembo orukuru bataine kuzibirwa.

Working in Dar es Salaam, Obote gathered support to launch a new war front in Uganda.Kubaasa kureetaho okwekarakaasa kw'abantu ba buriijo n'okutunga eby'okurwanisa by'okurwanisa, guruupu y'abakuratsi ba Obote, abarikumanywa nka Forces of National Revolt (FNR)[9] bakasharamu kutahirira kuruga Kenya kuza Uganda omu kutandika kwa kashatu omuri 1979.[10]Okugyezaho okwabaireho kare okw'abahekyera abandi okutaaha omu ihanga kuruga Kenya omu kwezi kw'okubanza kukaba kuremirwe obu obwato bwagwa kandi abarwani baingi baagwa omu maizi.Omurundi ogu aba FNR bakaba bataire amaani omuri Tororo, orurembo oruri omu burugwa izooba bwa Uganda orwabaire nirukora nk'omwanya mukuru gw'eby'obushubuzi hamwe n'engyenda. Okutwarwa kw'orurembo oru abahekyera kikaba nikiija kusharaho enguuto hamwe n'egaari y'omwika kuruga Kenya kuza Uganda.Obu Uganda yaabaire neetunga ebintu by'omugasho kuruga Kenya, ekyabaire nikishagika Amin omu rutaro rwa Uganda na Tanzania, eki kikaba nikiija kuba eky'akabi aha gavumenti ya Idi Amin.

Tororo ekaba erimu amahe ga Uganda ag'omumwanya hamwe n'amahe g'omumazi, agaabaire gari omu bwingi bukye, garimu abaserukare ahagati y'omugana gumwe n'ebiri.Kikaba kirimu abaserukare baingi abaabaire batarikushemererwa n'obutegyeki bwa Amin.Hakaba hariho orugambo ngu abaserukare baingi omu burugwa izooba bwa Uganda bakaba beteekateekire kwesharinga, kandi ngu bakaba nibaza kurundaana Tororo omugisha ku gwabaire gurabeho.

Abashaija ba Obote bakatebeekanisa barundaana ebikwato omu kishaka haihi n'ensharo ya Kenya na Uganda kandi baatunga okusaasibwa kw'abantu ba buriijo ba Tororo hamwe n'abaserukare abarikurwanisa Amin kuruga omu kigo.Omu kukora ekyo, amahe ga Uganda gakamanya ngu hariho okutahirirwa kuruga aheeru, n'ahabw'ekyo emifuregye ekatimba aha barakisi.Obote akakora endagaano y'obumwe na Ateker Ejalu's Save Uganda Movement (SUM) kandi bombi bakaikirizana kutahirira hamwe.Bakagambira gavumenti ya Tanzania ekigyendererwa kyabo, kandi yaikiriza enteekateeka.Kwonka, ekibiina kya African Unity kikatandika kugyezaho kugarukanisa Tanzania na Uganda.Nyerere akashaba ngu Obote ayongyere amaani omu kikorwa ekyo, kugira ngu ayorekye ngu Amin akaba naarwana n'abamuhakanisa.Obote akahamya kwonka aremirwe kumanyisa Ejalu empindahinduka.Abakuratsi ba Obote bwanyima bakagira ngu SUM ekaba etarabaasize kutebekanisa omuhendo gw'abarwani abarikwikirizana kukora ekikorwa ekyo, ekyarugiremu FNR kukora ahabwayo.Paul Oryema Opobo, memba wa SUM, akagira ngu amahe ga Obote gakaba gatereirwe okwerarikirira ahabw'obusinguzi bwa SUM omu rutaro, kandi gakaba nigenda kuremesa enteekateeka za SUM z'okutahirira burugwa izooba bwa Uganda.N'ahabw'ekyo, bakatahirira Tororo bonka kuzibira SUM kutunga ekitiinisa kyona.

Abamwe aha bahekyera abaabaire bejumbire omu kikwekweto kya Tororo, nikigambwa ngu bakaba nibatuura aha faamu omu Disiturikiti ya Bondo eyabaire eri ey'omwebembezi w'orubaju orurikuhakanisa Gavumenti omuri Kenya, Jaramogi Oginga Odinga.

Orutaro

[edit | edit source]

Okutahirira kukakorwa abahekyera abarikuhika magana abiri abaabaire bajwaire yunifoomu za Uganda ezakare. Ekikwekweto kikyebemberwa Kapiteeni Lorne Owere, owaabaire ari memba wa SUM kandi owaabaire ari omuvugi w'enyonyi omu mahe ga Uganda.Ahabw'okutiina okukwatwa abakuumi b'aha nsharo za Kenya, abeebembezi bonka nibo baabaire nibaza Uganda. Amahe agakuru gakaraba omu bwato kandi gahika aha nkungu hamwe n'ebizinga ebyabaire biri haihi. Bakabaganisamu omu guruupu nkye kandi baahungira omu byaro by'abantu ababaire babagirire esaasi kuhisya obu bwabaire obwire bw'okutandika okutahirira. Bwanyima bakahika aha barakisi y'amahe g'omumwanya hamwe n'aha maizi [10] ekyabaire kiri mairo 1+1⁄2 kuruga Tororo. [16] Orutaro rukatandikwa abarwani omu mahe g'omumwanya hamwe n'aha maizi [10] Aha shaaha ikumi na ibiri z'akasheeshe, ebiro bibiri okwa kashatu, omwaka gwa 1979, abarwani bakatahirira barakisi y'amahe g'omumwanya hamwe n'aha maizi. Okurwana okwabandize kukaba kuri omu kampu y'amahe, abarwani barikwotsya barakisi. Nobu harabe habaire hariho obuhwezi kuruga omu mahe ga Uganda ag'omumwanya, abarwanirizi ba Amin bakasingurwa bwanyima y'okurwana kumara eshaaha nyingi. Abantu nka 50 bakaitwa omu kurwana, abarikukira obwingi bakaba bari abantu ba buriijo.Abantu baingi bakahunga obutabanguko obwo barikuruga Tororo baraza omuri Mbale. Eirwariro rya Mbale rikaragurira abaserukare hamwe n'abantu ba buriijo abahutaziibwe.

Bwanyima y'okutwara orurembo hamwe n'ebikwato byarwo, abahekyera bakagyezaho kutwara ebikwato byabo, kwonka tibarabaasize kukikora ahabw'okuba bakaba batiine motoka ezirikumara. Bakaba bateekateekire kukoresa ebiiruka by'omu barakisi kutwara ebikwato omu kishaka, kwonka tihaine ekyabonekire, ahabw'okuba kikaba kireebeka ngu bikaba byatwairwe abaserukare ba Uganda abaabaire nibahunga. Amin akagarukamu okutahirirwa arikurundaana amahe ge agarikuhika 2,000 kuruga Kampala kuza omu burengyerwa-izooba bwa Uganda.Omumwebazyo gw'orwakabiri, ebiro 2 okwa kashatu, [15][16] ekibinja kya Gaddafi ekirikwesigwa kikaba kiri ahansi y'obwebembezi bwa Lieutenant Colonel Hussein Mohammed [25] kikaba kitandikire kugarukamu kuruga aha kitebe kyakyo omuri Jinja. [15][16] Ahabw'okugira ngu bakaba batwaire emotoka nyingi z'abantu ba buriijo, aba Gaddafi Battalion bakaza Tororo, kandi ahonaaho bakatangirirwa amahe agabaire gajeemera gavumenti agaabaire gatambwire gaza Kampala aha ruguuto. Enjuyi zombi zikataho emihingo, kandi abantu b'omukyanga bakagira ngu "okurwana kw'amaani" kukabaho ahagati y'abaheekyera hamwe n'ekibinja kya Gaddafi.