Wp/nyn/African Great Lakes
"Ekicweka kya African Great Lakes Region" nikigarura aha. Aha kicweka kya North America, reeba ekicweka kya Great Lakes. African Great Lakes Maziwa Makuu (Swahili) Ibiyaga bigari (Kinyarwanda) okureeba okurabira omu mbeho y'eizooba rya Afirika n'orunyiriri rw'enyanja eziri aha bumosho. Ekishushani ky'omumwanya gwa African Great Lakes hamwe n'enyanja zaayo eziri aha rubaju rw'enyanja omuri Zambezi RiverAfrican Great LakesAfrican Great Lakes Show map of Zambezi River Show map of Africa Shows all Coordinates 8°00′00"S 35°00′00"E Type Freshwater lakes Part of East African Rift Primary outflows White obutagasi 35 °C (95 °F) Min. obutagatsi 17 ku 19 °C (63 ku 66 °F) Enkora ya African Great Lakes, omu maapu ya bururu y'ekicweka kihango otwariiremu ekicweka kya East African Rift hamwe n'ekicweka kyona ekirikwetwa Great Rift Valley. African Great Lakes (Swahili: Maziwa Makuu; Kinyarwanda: Ibiyaga bigari) n'ekicweka ky'enyanja Ekitongore kirimu enyanja ya Victoria, enyanja y'amaizi marungi ey'akabiri omunsi yoona kurugirira aha bwingi bwayo; enyanja ya Tanganyika, enyanja y'amaizi marungi ey'akabiri omunsi yoona kurugirira aha bwingi bwayo; enyanja ya Malawi, enyanja y'amaizi marungi ey'omunaana omunsi yoona kurugirira aha bwingi [1] Omurundi gumwe, zirimu amaizi ga kiromita 31,000 (7,400 cu mi), ekirikukira enyanja ya Baikal nainga enyanja enkuru omumatemba ga America. Omuhendo ogu nigukora ebicweka makumi ataano ahari igana by'amaizi g'omu itaka agatahikire. Enyanja empango omuri Afirika n'omwanya gw'obuhangwa, kandi ebitundu 10% by'ebyenyanja omunsi yoona nibituura omu kicweka eki.
Amahanga agari omu kicweka ekirikuhererekyerwa enyanja za Great Lakes, harimu Burundi, Democratic Republic of Congo, Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania na Uganda. [1]
Enyanja n'emyanya y'okwihamu amaizi Ebirikukurataho nibishangwa aha rukarara rw'enyanja nkuru za Afirika, eziteirwe omu guruupu kurugirira aha myanya y'okwihamu amaizi. Omuhendo gw'enyanja oguhikire ogurikutwarwa nk'ekicweka ky'enyanja nkuru za Afirika, nigushushana kurugirira aha rukarara, kandi nigubaasa kutwariramu enyanja nkye omu bibanda, okukira munonga zaaba ziri omu kicweka kimwe nk'enyanja empango, nk'enyanja Kyoga.
Enyanja ezirikutwara amaizi omu nyanja ya White Nile. 1. enyanja ya Victoria, 2. enyanja ya Kyoga (ekicweka ky'enyanja empango kwonka etari yo yonka) "enyanja mpango") 3. enyanja Albert, 4. enyanja Edward
Enyanja ezirikuruga omu mugyera Congo, 1. Tanganyika, 2. Kivu, 3. Mweru 4. Bangwuelu
Enyanja erikutwara amaizi omu nyanja ya Zambezi. 1. Enyanja ya Malawi, erikurabira omu mugyera Shire
Enyanja ezirimu ebisharara bigwire, 1. enyanja ya Turkana, 2. enyanja ya Rukwa
Ekicweka kya African Great Lakes region Ekicweka kya Great Lakes region (ekitari kya buriijo: Greater Lakes region) kirimu amahanga ikumi agari aha rubaju rw'enyanja: Burundi, Democratic Republic of Congo, Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Tanzania, Uganda na Zambia. [1] Ekigambo interlacustrine ("ahagati y'enyanja") nikibaasa kumanyisa ekyanga, [1] nainga okukira munonga, amahanga nainga omwanya oguri aha nsharo z'enyanja. [1]
Orurimi rwa Kiswahili nirwo rurimi orurikukirayo kugambwa omu kicweka kya African Great Lakes. Nirukora nk'orurimi rw'amahanga ataano omu kicweka eki: Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda, hamwe na Democratic Republic of Congo.
Ahabw'abantu baayo baingi, abarikuteekwateekwaho kuba miriyoni 107 hamwe n'obuhingi n'oburiisa obwingi omu kyanga,omwanya gukatebekanisibwa omu mahanga makye maingi. Obukama oburikukirayo amaani ni Buganda, Bunyoro, Karagwe, Rwanda na Burundi.
Ahabw'okugira ngu oburugo bw'omugyera Nile, hamwe n'oburugo bw'amaizi ahagati y'emigyera Nile, Congo na Zambezi, ekicweka ekyo kitwire nikishemezibwa Abajungu. Abajungu ababandize kuhika omu kyanga omu muhendo gwona, bakaba bari ababuroma abakristaayo abaabaire baine obusinguzi bukye omu kuhindura abantu b'omubyaro, kwonka bakiguraho ekicweka ky'amatware. Okweyongyera kukwatanisa n'ensi yoona kikareetaho endwara nyingi ezirikuteganisa abantu n'amatungo.
Oihireho okureebwa nk'ekyanga ekirikubaasa kukora kurungi bwanyima y'okwetegyeka, ekyanga kya Great Lakes kibonabonesiibwe entaro z'omunda hamwe n'obutabanguko omu myaka makumi ana aha ntandikwa y'ekyasha kya 21 (c. 19802020). Omuri 2022 ekitongore ky'amahanga geeteeraine ekirikureeberera empungi kikasiima Tanzania ahabw'okushagika n'okuhwera empungi kuruga omu mahanga agandi omu kicweka ekyo. [1]
Embeera y'obwire Emyanya y'ahaiguru n'ey'obutiti, obutagatsi buri ahagati ya 17 °C (63 °F) na 19 °C (66 °F) hamwe n'enjura nyingi. Emigyera mikuru erikutwara amaizi omu maizi harimu egya Congo-Zaire, Nile, hamwe na Zambezi, erikutwara amaizi omunyanja ya Atlantic, Mediterranean Sea, hamwe na Indian Ocean.
Ebibira nibyo birikukirayo omu myanya yahansi eya Congo-Zaire Basin, kandi ebisharara hamwe na savannas (ebisharara ebyomire) nibikira kubaho omu mashuuma n'oburugwa eizooba. Obutagatsi omu myanya y'ahansi buri nka 35°C (95°F). Okwetooroora enyanja ya Turkana, embeera y'obwire n'ey'omuriro kandi n'ekyanda munonga. Obwire bukye bw'enjura omu kwezi kwa ikumi bukakuratirwa obwire buraingwa kuruga okwakana kuhisya okwakataano.
Ebimera n'ebinyamishwa. Enyanja z'omu kicweka ky'oburengyerwa-izooba ekya Rift Valley, ziine amaizi marungi kandi n'amaka g'emiringo y'obuhangwa etarikushushana. Ebika by'ebyenyanja ebirikuhingura 1,500 nibituura omu nyanja, hamwe n'amaka g'ebyenyanja agandi. Enyanja nazo n'emyanya y'okutuuramu ey'omugasho aha nyamaishwa nyingi. Enjoka za Nile ni nyingi. Enyamaishwa ezirikukoresa amabeere, harimu enjojo, enjubu hamwe n'envubu.
Ekicweka ky'enyanja Turkana n'amaka g'ebinyonyi bingi ebirikushangwa omuri Kenya. Enyonyi erikwetwa flamingo neetamburira omu bisharara byayo. Enkora ya East African rift nayo neekora nk'omuhanda gw'enyonyi ezirikufuruka, ezirikureeta enyonyi ezindi nyingi. Ebinyonyi nibitungwa ebishaka by'omunyanja, ebirikurya n'ebyenyanja.
Ebihingirwe nibishangwa kuruga omu kibira ky'enjura kuhisya aha mwaro ogurikwetwa savanna. Omu nyanja ezimwe, ebimera ebirikukurakurana juba, nk'ebihumi by'omumaizi ebirikuzibira amaizi hamwe n'ebihumi ebirikuzibira enyanja, n'oburemeezi. Obwahati obukooko oburikwetwa water hyacinth bukwatsire enyanja Nalubaale yonka.
Kuhisya emyaka miriyoni 12 enyima, amaizi maingi g'ekicweka kya equator gakaba nigatemba omu burugwa eizooba ga Congo River system nainga burugwa izooba bwa Indian Ocean. Eki kikahinduka ahabw'okutandikaho ekicweka kya Great Rift Valley. Rift n'omwanya ogutaine maani omu kifuba ky'ensi ahabw'okwahukana kw'ebicweeka bibiri ebirikwetwa tectonic plates, ekirikukira kugyendera hamwe n'omwanya ogu amaizi g'enyanja garikubaasa kurundaana. Enjatika egi ekatandika obu Afirika y'oburugwizooba, erikuteganisibwa emifuregye, yatandika kwebaganisamu n'amahanga ga Afirika agandi, erikuza omu matemba g'oburugwa izooba. Ebisharara ebyarugire omu kushutama kw'eitaka, bikaijura amaizi agabiire nigatemba omu matemba.
Enyanja Nalubaale t'eri omu kicweka kya Rift Valley. Eri ahagati y'oburugwizooba n'oburengyerwa-izooba, ekyatandikirwe okwihaho emihondano aha mbaju zaayo.
Emyaka miriyoni ibiri na ishatu enyima, enyanja ya Turkana ekaba eri empango kandi omwanya gukaba gurimu ebihingwa bingi, ekyarugiremu omwanya gw'abantu b'okubanza. Richard Leakey akebembera okucondooza kw'abantu omu mwanya, ekyarugiremu okujumburwa kw'ebisigalira bya hominin. Ekifuba 1470 ekyamazire emyaka miriyoni ibiri kikashangwa omuri 1972. Kikaba nikiteekateekwaho kuba kyabaire kiri Homo hailis, kwonka abakugu omu by'obuhangwa bw'abantu bakakiheereza ekika kisya, Homo rudolfensis, ekirikwetwa eiziina ry'enyanja (eyabaire emanyirwe nka enyanja ya Rudolf). Omuri 1984, omwojo orikwetwa Turkana, amagumba g'omwojo orikwetwa Homo erectus gakashangwa. Omuri 1999, ekiwanga ky'emyaka 3,500,000 kikajumburwa, ekirikwetwa Kenyanthropus platyops, ekirikumanyisa "omushaija w'amaisho ga Kenya.".
Okujuba ebyenyanja, okukira munonga eby'ebika bya tilapia hamwe n'ebya Nile perch, nikyo kirikukizayo abantu omu kyanga ekyo. Ahabw'okugira enyanja ina aha nsharo zaayo, Uganda niyo erikukirayo kukora ebyenyanja omu maizi marungi omunsi yoona. Embeera y'obwire hamwe n'eitaka ry'enshozi omu myanya y'emishozi, nibibaasisa abantu kuhinga n'okuriisa munonga.
Eby'entatsya y'amahanga agari omu kicweka kya Great Lakes, tibirikushushana kandi biri aha rurengo rw'entunguuka etarikushushana. Entunguuka y'omuhendo gw'ebintu omunsi yoona neetandikira ahari 1. obuchweka 8 ahari igana omuri Burundi [1] kuhika ahari 4. 4 omuri DRC. [1] GDP ya buri muntu nehinduka ahagati ya doora 600 omuri DRC na Burundi na doora 800 omuri Uganda. [1]
Reeba n'ekishushani ky'empurizagana y'eihanga rya Afirika, enyanja z'eihanga rya Uganda, enyanja ya Tanganyika, omutsitsa gwa 2008, enyanja ya Kivu, omutsitsa omuri East African Plateau, Great Oburemeezi bw'empungi omu nyanja orunyiriri rw'enyanja orurikworeka enyanja kurugirira aha mwanya