Wp/nyn/Afirika
| part of | Ostfeste, Earth, Afro-Eurasia, Afro-Asia |
|---|---|
| native label | Africa |
| located in/on physical feature | Northern Hemisphere, Southern Hemisphere |
| coordinate location | 0°0′0″N 15°0′0″E |
| geoshape | Data:Africa Flickr.map |
| highest point | Mount Kibo |
| lowest point | Afar Triangle |
| owner of | International Council of African Museums |
| shares border with | Eurasia, Asia |
| has boundary | boundary between Africa and Asia, boundary between Africa and Europe |
| studied by | African studies, African studies |
| hashtag | africa |
| depicted by | Study with Allegories of Europe and Africa |
| geography of topic | geography of Africa |
| history of topic | history of Africa |
| most populous urban area | Lagos |
| maintained by WikiProject | WikiProject Africa |
| related category | Category:Explorers of Africa |
| economy of topic | economy of Africa |
| demographics of topic | demographics of Africa |
| NCI Thesaurus ID | C26272 |
| category for maps or plans | Category:Maps of Africa |

Afirika niryo eihanga rya kabiri eririkusingayo obuhango omu nsi yoona kandi erya kabiri eririmu abantu baingi continent aha nyima Asiaaha kiromita ezirikwingana obukaikuru 30.32 (11.7million sq miles) otwariiremu n'ebirwa ebirikwetorwaire, nikitwariramu ebicweka 20% by'eihanga Eartheitaka rye'ihanga hamwe n'obucweeka 6 ahari igana obw'eitaka ryona.[1] Na haihi obuhumbi bw'abantu kuruga Template:Wp/nyn/UN Population, nikitwariramu ebirikuhika nka Template:Wp/nyn/Percent omu nsi yoona human population. Africa's population nikyo kicweka kikye munonga omu mahanga g'ensi[2][3] eby'obutegyeki median emyaka omuri 2012 ekaba eri 19.7, kwonka emyaka y'ensi yoona ekaba eri 30.4.[4] Kurugiirira aha kuteebereza kwa 2024, omubare gw'abantu omuri Afirika niguza kuba gurengire obuhumbi 3.8 omwaka 2100.[5] Afirika nikyo kicweka ekirimu abantu bakye omu by'obugaiga per capita kandi n'omugabe wa kabiri omu by'obugaiga, arikwebembera OceaniaAbeegi bagambire ngu eki kikareetwa enshonga nyingi otwariiremu geography, climate,[6] corruption,[6] colonialism, aba Cold War,[7][8] kandi neocolonialism. natural resources.
Afirika neetwarira hamwe equator na prime meridianKontinenti eyehinguririize Mediterranean Sea omu matemba, Arabian Plate hamwe na Gulf of Aqaba omu matemba g'oburugwa-eizooba, Indian Ocean omu mashuuma g'oburugwa-izooba hamwe na Atlantic Ocean omu burengyerwa-eizooba. France, Italy, Portugal, Spain, kandi Yemen baine ebicweka byabo territories located on African geographical soil, okukira munonga omu muringo gw'ebirwa.
Kontinenti erimu Madagascar n'ebindi bingi archipelagoes. Erimu 54 fully recognised sovereign statesh, munaana cities and islands that are part of non-African states, hamwe n'ebindi bibiri ebirikwetegyeka states with limited or no recognitionOkubara oku tikurimu Malta kandi Sicily, ebirikukwata aha by'obuhangwa, n'ekicweka ky'ekicweka kya Afirika. Algeria niyo eihanga eririkusingayo obuhango omuri Afirika, kandi Nigeria niyo erikukirayo obwingi kurugirira ahabantu baayo. Amahanga ga Afirika nigakorengana kurabira omu kutandikaho African Union, eyine ekitebe kikuru omuri Addis Ababa.
Afirika eri ahaiguru biodiverse;[9] nikyo kicweka ekirimu abantu baingi munonga megafauna ebihangirwe, ahabw'okugira ngu bikaba bitarateganisiibwe extinction of the Pleistocene megafaunaKwonka,Afirika nayo heavily affected by a wide range of environmental issues, otwariiremu okuhindura eihamba, okutema emiti water scarcity, kandi pollutionOkwerarikirira kw'obuhangwa bw'ensi nikwija kweyongyera. climate change impacts AfricaEkibiina ky'amahanga geeteeraine Intergovernmental Panel on Climate Change akashoborora Africa nk'ensi erikukirayo vulnerable to climate change.[10][11]
Ekibiina kya history of Africa nimpango, egumire, kandi etarikushushana, kandi buriijo ekaba etarikusiimwa ensi yoona historical community.[12] Omu African societies eby'obutegyeki oral word naheebwa ekitiinisa, kandi buriijo bahandiikire ebyafaayo byabo kurabira omu oral tradition, ekirikureetaho anthropologists okubeeta "emitwarize y'abantu ey'omu kanwa," nikitaana n'emitwarize y'abantu abashomire, ekirikworeka ngu written word.[lower-alpha 1][15]Template:Wp/nyn/Rp African culture n'eky'omuhendo kandi n'eky'omutaano omu bicweka bya Afirika hamwe n'omu bicweka ebindi. art, cuisine, music kandi dance, religion, kandi dress.
Afirika, okukira munonga Eastern Africa, nikikirizibwa munonga nk'omwanya ogurikutandikirwamu abantu n'ensi. Hominidae clade, naamanya nka great apeS. Owabandize hominids kandi baishenkuru baabo bakabaho emyaka miriyoni mushanju enyimaho, kandi Homo sapiens (omuntu w'obunaku obu) nikiteekateekwaho kuba yaatandikira omuri Afirika emyaka 350,000 kuhika 260,000 enyima.[lower-alpha 2] Omu rukumi orwa kana n'orwa kashatu BCE Ancient Egypt, Kerma, Punt, hamwe na Tichitt Tradition ekarugaho omuri North, East kandi West Africa, obwe kuruga omuri 3000 BCE kuhisya 500 CE Bantu expansion kikaruga omuri Cameroon eya hati kurabira omuri Central, East, kandi Southern Africa, okubingura nainga okukoresa guruupu nka Khoisan kandi PygmiesEbimwe. African empires harimu Wagadu, Mali, Songhai, Sokoto, Ife, Benin, Asante, aba Fatimids, Almoravids, Almohads, Ayyubids, Mamluks, Kongo, Mwene Muji, Luba, Lunda, Kitara, Aksum, Ethiopia, Adal, Ajuran, Kilwa, Sakalava, Imerina, Maravi, Mutapa, Rozvi, Mthwakazi, kandi ZuluN'obu haraabe hariho amahanga maingi, abantu baingi bakaba bari heterarchical kandi stateless.[lower-alpha 3] Slave trades akahanga ebintu bitari bimwe na bimwe diasporasokukira munonga in the AmericasKuruga aha muheru gw'ekyasha kya 19 kuhisya aha ntandikwa y'ekyasha kya 20. Second Industrial Revolution, Afirika erikukira obwingi ekaba eri rapidly conquered and colonised bya European nations, okwihaho Ethiopia na Liberia.[24] Obutegyeki bwa Buraaya bukaba buine significant impacts on Africa's societies, hamwe n'amatware bikagumaho n'ekigyendererwa ky'okukozesa abantu omu by'entaasya. extraction eby'obugaiga eby'obuhangwa. Amahanga maingi agariho hati gakaruga omu a process of decolonisation okukuratira World War II, reero yatandikaho Organisation of African Unity omuri 1963, ekibiina ekyatandikireho ekibiina ky'amahanga ga Afirika.[25] Amahanga agatakatandikire kusharaho kurinda ensharo zaago z'amatware. traditional power structures nizikoresibwa omu bwebembezi omumiringo etarikushushana.
Enkora y'ebigambo
[edit | edit source]akaba ari Latin eiziina eririkukoresibwa kumanyisa abatuuragye b'omwanya ogwabaire nigumanywa nka northern Africa, eshangwa omu burengyerwizooba bwa Nile omugyera, kandi omumugasho gwayo, nigumanyisa amahanga goona agari omu mashuuma ga Uganda. Mediterranean, naamanya nka Ancient Libya.[26][27] Eiziina eri niribaasa kuba ryabaire nirigamba aha nganda z'aba Libya, bakareeberezi b'abantu b'obunaku obu Berbers;[28] reeba Terence okuhanuura. Eiziina rikaba rikira kukwatanisibwa na Phoenician ekigambo ekirikumanyisa "omucuucu",[29] kwonka ekiteekateeko ky'omwaka gwa 1981[30] agyizire ngu nikuruga omu Berber ekigambo (obwingi) ) ekirikumanyisa "empuku", erikworeka abatuuragye b'empuku.[31] Ekigambo kimwe[31] nikibaasa kushangwa omu maziina ga Banu Ifran kuruga Algeria kandi Tripolitania, oruganda rwa Berber orurikuruga omuri Yafran (ekirikumanywa nka 'Ifrane) omu matemba g'oburengyerwa-izooba Libya,[32] hamwe n'orurembo rwa Ifrane omu Morocco.
Ahansi Roman ebiragiro, Carthage kikahinduka orurembo rukuru rw'eihanga eryo, bwanyima rikatirirwa Africa Proconsularis, ahanyima y'obusinguzi bw'abarooma ahari Carthaginians omu Third Punic War omuri 146 BC, ekyabaire nikitwariramu n'ekicweka ky'enyanja ekya hati Libya.[33] Enkomerero y'ekilatini obumwe nikibaasa kukoresibwa kumanyisa eitaka (nk'okureeberaho, omu kuruga , nk'oku kirikukoresibwa Julius Caesar) Ekicweka ky'abasiraamu ekyanyima ekya Ifriqiya, ahanyima y'okusingura Byzantine (Eastern Roman) Obugabe bwa Exarchatus Africae, ekarinda n'omuringo gw'eiziina.
Kurugirira ahari Abarooma, Afirika eri omu burengyerwizooba bwa Egypt, kandi "Asia" ekakoresiibwe kumanyisa Anatolia n'eitaka omuri burugw'izooba. Omushwijumi w'eby'obuhangwa akakora engyenderwaho nungi ahagati y'amahanga abiri Ptolemy (85165 CE), ekirikworeka Alexandria aha rubaju rw'enyanja Prime Meridian n'okukora isthmus eya Suez hamwe n'eya Red Sea ensharo ahagati ya Asia na Africa. Abajungu ku baizire kwetegyereza obuhango bwa Africa, ekiteekateeko kya "Africa" kikaguza n'obwengye bwabo.
Hariho enshonga ezindi ezirikuteekwateekwaho ahabw'eiziina rya "Africa" ery'obukuru:
- Omuhandiiki w'ebyafaayo omu kyasha ky'okubanza Flavius Josephus (Ant. 1.15) zikagira ngu zikahebwa eiziina rya Epher, mwijukuru wa Abraham kurugirira ahari Gen. 25:4 abaijukuru be, akagira ngu bakaba batahiriire Libya.
- Isidore of Seville omu kitabo kye eky'ekyasha kya mushanjuEtymologiae XVI.5.2 nikyoreka ngu "Afirika" neruga omu Rulatini Template:Wp/nyn/Lang, ekirikumanyisa "omushana".
- Massey, omuri 1881, akagira ngu Afirika neetandikira aha kigambo ky'Abamisiri af-rui-ka, ekirikumanyisa "okuhindukira okuigura Ka." Ka n'ekicweka ky'amaani ky'omuntu weena kandi "okwiguraho Ka" nikimanyisa enda y'omukazi nainga omwanya gw'okuzaarwa. Afirika ekaba eri, aha Banyamisri, "omwanya gw'okuza[34]
- Micheal Fruit omuri 1976 akataho ekiteiso[35] okugaita ekigambo ky'orulatini Template:Wp/nyn/Lang "omuyaga gw'amashuuma", ogurikubaasa kuba niguruga omuri umbria kandi nigumanyisa "omuyaga gw'enjura".
- Robert R. Stieglitz owa Rutgers University omuri 1984 bakatebeekanisa bati: "Eiziina Africa, eririkuruga omu kigambo ky'Orulatini Aphir-ic-a, nirikushushana n'orur Ophir ['mugaiga'].[36]
- Ibn Khallikan kandi ab'ebyafaayo abamwe nibagira ngu eiziina rya Afirika rikaruga aha Himyarite omugabe akeeta Afrikin ibn Kais ibn Saifi ("Afrika omutabani wa Ibrahimu") owaasingire Ifriqiya.[37][38][39]
- Orurimi rwa 'afrîqâ' (ekigambo ky'omukazi) hamwe na 'ifrîqiyâ' (ekigambo ky'omukazi), obwahati nikimanywa nka 'afrîqiy [' = '], ti ] 'okugira omucuucu' kuruga 'enfuufu, obufumbi' na 'okoma, okoma omushana, okoma' na ' 'okwoma omu mushana aha musheenyi ogurikwosya' nari 'okufuuhirira omucuucu'.[40]
- Nikibaasa kuba kyabaire nikimanyisa obutegyeki, okwebaganisamu.[41]
Ebigambo "Afirika y'amatemba" hamwe na "Afirika eri ahansi ya Sahara" bitwire nibihakanisibwa abacondooza abamwe ahabw'ebyafaayo ebirikukwata ahari colonialist discourse ekyabaganisemu Afirika omu bicweka bibiri, omujungu "omumatemba ga Afirika" hamwe n'omwiraguju "omumashuuma ga Afirika" common genetic links n'ebyanga diversity okwetoroora ensi yoona.[42][43][44]
Ebyafaayo
[edit | edit source]Ebyafaayo omuri Afirika
[edit | edit source]Kurugirira ahari African cosmology, Ebyafaayo bya Afirika bikareeba empindahinduka n'okugumizamu, entebekanisa n'ekigyendererwa omu muringo gw'omuntu n'obuhangwa bwe, ruhanga hamwe na baishenkuru be, kandi akeyikiriza nk'ekicweka kya holistic omuntu w'omwoyo.[45] Omu byanga bya Afirika, ebyafaayo nibikira kukorwa communal omwe, aine ebi yaagambire hearsay, okwijuka, hamwe n'obumwe visions, ebirooto, hamwe n'okureeba ebitarikushushana, bikateebwa omu nshonga oral traditions ebirikukorwa n'okujanjazibwa kurabira omu mirembe.[46] Omu migyenzo y'omunwa, obwire obumwe nibubaho mythical n'abantu, hamwe na baishenkurubo bakaba nibatwarwa nk'abantu b'ebyafaayo.[lower-alpha 4][47] Ebiteekateeko n'ebiijusyo nibitereeza eby'obuhangwa, ahabw'okuba ebyabaireho bikakorwa omu bwire bukye clichés.[48] Enkora y'omunwa neebaasa kuba exoteric nari esotericNikigamba n'abantu kurugiirira aha ku barikwetegyereza, nikyeyoreka kurugiirira aha myoga yaabo.[49] Omu African epistemology, omuntu orikumanya ebirikugyenda omu maisho "naamanya ebirikugyenda omu maisho omu muringo ogurikwetegyerezibwa, ogurikwetegyerezibwa, ogurikwetegyerezibwa, kutari kurab Western epistemology"okutunga "obwengye burikumara", kandi nk'ebyo ebirikugambwa omu kanwa, music, proverbs, hamwe n'ebindi ebirikushushana nabyo bikakoresibwa omu kurinda n'okujanjaaza obwengye.[50]
Ebyabaireho kare
[edit | edit source]Abantu baingi nibatwara Afirika nka paleoanthropologists okuba omuntu oldest inhabited territory aha nsi, abantu nibaruga omu kicweka ekyo.[51] Ahagati y'ekyasha kya 20, anthropologists akajumbura bingi. fossils n'obuhame oburikworeka ngu abantu bakaba nibatuura omu myanya egi emyaka miriyoni mushanju enyima ("Before Present; BP). Ebisigaire by'ebika by'abantu eby'okubanza nibiteekateekwaho kuba biine evolved omu bantu ab'omurembe, nka Australopithecus afarensis radiometrically dated emyaka nka obukaikuru 3.93.0 BP,[52] Paranthropus boisei (c. 2.31.4 million years BP)[53] hamwe na Homo ergaster (c. 1,9 million600,000 years BP) zijumbwirwe.[1]
Ahanyima y'entunguuka ya Homo sapiens emyaka nka 350,000 kuhika 260,000 enyima omuri Afirika, ensi ekaba erimu abantu baingi hunter-gatherers.[54][55] Abantu aba ab'omurembe ogu, bakaruga omuri Afirika batandika kutuura omunsi yoona. globe omu bwire bwa Out of Africa II okufuruka kukabaho emyaka nka 50,000 enyima, kuruga omu kicweka kimwe kuza omu kindi Bab-el-Mandeb ahaiguru ya Red Sea,[56][57] eby'obutegyeki Strait of Gibraltar omuri Morocco,[58][59] nari Isthmus of Suez omuri Egypt.[60]
Okufuruka kw'abantu ab'omurembe gw'obwahati omu kicweka kya Afirika nikukorwa omu bwire obwo, n'obuhame oburikworeka ngu abantu bakaba nibatuura omu mashuuma ga Africa, omu burugwa izooba bwa Africa, omumatemba ga Sahara.[61] Aha muheru gwa Ice ages, nikiteeberezibwa kuba kyabaire kiri nka 10,500 K.A.K., Sahara ekaba egarukire kuba ekicweka ky'obuhangwa, kandi abantu baayo aba Africa bakagaruka kuruga omunda hamwe n'aheiguru aha rubaju rw' Africa, na rock art paintings ekirikworeka obugimu bwa Sahara hamwe n'abantu baingi abarikushangwa omuri Tassili n'Ajjer nikitandika emyaka nk'enkumi ikumi enyimaho.[62] Kwonka, embeera y'obwire erikwombeka n'okwomya ekaba neemanyisa ngu enkumi itaanoK.A.K., omwanya gwa Sahara gukaba nigweyongyera kwoma n'okuba ogw'akabi munonga. Omuri 3500 BC, ahabw'okwetomboita kw'ensi orbit, Sahara ekatunga obwire bw'okugira eihamba.[63] Okutwara ente omuka omuri Afirika kukareetaho eby'obuhingi n'oburiisa kandi nikireebeka kikaba kiriho hamwe n'eby'obuhangwa by'abahigi n'abate Omurembe gwa Yesu gutakahikire, ente zikaba ziri ezomuka omumatemba ga Africa.[64]
Omu mahanga g'oburengyerwa-izooba bwa Afirika, omwanya gw'obufukiire gukareetaho okujanjaara rainforest n'ebibira kuruga Senegal kuhisya Cameroon. Ahagati ya 9,000 na 5,000 BC, Niger–Congo speakers ekatandika kukorera omuka oil palm kandi raffia palm. Black-eyed peas kandi voandzeia (African groundnuts), zikakorwa omu maka gaabo, zaakuratiirwa okra kandi kola nutsAhabw'okugira ngu ebimera ebirikukira obwingi bikakurira omu kibira, aba Niger-Congo bakajumbura amabaare g'amabaare g'okucendeeza ebibira.[65] Pygmies nibateekwateekwa kuba batwire omuri Afirika eya rwagati kumara enkumi n'enkumi z'emyaka, barikubaganisamu omu guruupu z'oburugwizooba n'ez'obur BP.[66] Omubwire oburikuhingura 150,000 B.C., hakabaho okujanjaara kw'abantu anatomically modern humans omu mashuuma ga Africa, nikigyeragyeranisibwa n'obwahati Khoisan abakuumiire eby'obuhangwa bwabo hunter-gatherer omuringo gw'amagara.[lower-alpha 5][68]
4th millennium BC Ekyasha kya mukaaga AD
[edit | edit source]Ekicweka ky'oburugwa izooba bwa Afirika
[edit | edit source]
Kuruga omuri 3500 BC, nomes (ekirikutegyekwa nomarchs) zikakwatanisa kukora obugabe bwa Lower Egypt kandi Upper Egypt omu northeast AfricaHaihi 3100 B.C., Egypt eyahaiguru ekasinga Egypt eyahansi kugira ngu ekwatanise Egypt ahansi ya 1st dynasty, omuringo gw'okugarukanisa hamwe n'okwikiriza gukaba gwahwaire 3rd dynasty n'oha owatandikireho Old Kingdom of Egypt omuri 2686 BC.[69] Ekibiina kya Kingdom of Kerma kikabaho omu bwire obu kuhinduka amaani agarikukizayo omuri Nubia, okutegyeka eitaka rihango nka Egypt ahagati y'ekyasha ky'okubanza n'ekya kana cataracts of the Nile.[70][71] Ahaiguru y'obugabe obwa ira, abantu baingi bakombekwa. great pyramids, nobu haraabe hariho 6th dynasty obutegyeki bukagyenda nibujanjaara mporampora omu mikono y'abanyamahe, ekyarugiremu disintegration of the kingdom, ekyasiisikara ahabw'ekyanda n'enjara omu mwaka gwa 2015 BC, 11th dynasty, erikutuura omuri Thebes, akasingura abandi yaakora Middle Kingdom of Egypt, hamwe na 12th dynasty yaayongyerwamu Lower Nubia aha nshohoza ya Kerma.[69] Haihi omwaka 1700 BC, obugabe bwa Middle Kingdom fractured in two, hamwe na Hyksos (abantu b'amahe kuruga Palestine) ekatahirira kandi yahangura Egypt eyahansi, kandi Kerma ekakwatanisa n'okutahirira Egypt kuhika aha rurengo rwayo.[72] Omuri 1550 BC, 18th dynasty akabinga aba Hyksos, yaataho New Kingdom of Egypt Obukama obusya bukasinga Levant kuruga omu Canaanites, Mittani, Amorites, kandi Hittites, kandi yaahezaho Kerma, yaata Nubia omu butegyeki, yaayohereza obutegyeki bwa Egypt omu myaka yaayo eya zaabu.[69] Entaro z'omunda, omushana, enjara, n'okutahirirwa confederation of seafaring peoples akahayo esente z'obugabe obusya. collapse omuri 1069 BC.[69]
Okugwa kw'obugabe obusya, kukareetaho obugabe. Kingdom of Kush omuri Nubia, ekatandika kutegyeka omuri Egypt eyahaiguru kandi yahangura Egypt eyahansi omuri 754 BC kutandikaho obugabe bwa Kushite. Aba Kushite bakategyeka kumara ekyasha kandi bakareeberera revival in pyramid building, kuhisya obu baabaire bari driven out of Egypt by the Assyrians omuri 63Template:Wp/nyn/NbspB.C. nk'okwihorera ahabw'okushanjuura amahanga gaayo Assyrian Empire.[73] Abaasiria bakataho puppet dynasty ekyo bwanyima kikatunga okwetegyeka kandi kyongyera unified Egypt, kuhisya obu kyasingwa aba Achaemenid Empire omuri 525Template:Wp/nyn/NbspBC.[69]Template:Wp/nyn/Rp Egypt ekagaruka yaatunga okwetegyeka omu bwire bukye kuruga ahari Achemenids ahansi y'obutegyeki bwa 28th dynasty kuruga ahari 404 kuhika ahari 343Template:Wp/nyn/NbspBC. Okuhangura Achaemenid Egypt bya Alexander the Great omuri 32 BC niyo yatandikireho Hellenistic rule n'okutaho Macedonian Ptolemaic dynasty omuri Egypt.[74]Template:Wp/nyn/Rp Aba Ptolemaic bakafeerwa eitaka ryabo aheeru ya Africa ahabwa Seleucids omu Syrian Wars, yaayongyerwamu Cyrenaica, kandi bakakoresa obwire bukye part of Kush omu kyasha kya kashatu BC.[75]Template:Wp/nyn/Reference page Omu kyasha ky'okubanza BC, Egypt eya Ptolemaic eketabwamu Roman civil war, ekyarugiremu okuhangurwa aba Romans omuri 30Template:Wp/nyn/NbspBC.[76] Eihanga rya kush rikaguma nk'eihanga ry'amaani omu kicweka ekyo kuhisya obu ryabaire ritaine maani ahabw'obwesharingo bw'omunda omu bwire bw' Aksum hamwe na Noba kikareetaho okushenyuka kwabo Makuria, Alodia, kandi Nobatia omu kyasha kya kataanoTemplate:Wp/nyn/NbspAD.[77]
Enjuma ya Afirika
[edit | edit source]Omu Horn of Africa, hakaba hariho Land of Punt, obugabe aha Red Sea ekyabaire kiri enkoragana y'amaani omu by'obushuubuzi omuri Egypt eya ira omu mwaka gw'enkumi ya kashatu n'eyakabiri BC. Rodolfo Fattovich akakigyeragyeranisa na Gash Group omu myanya ya Sudan-Eritrea eri ahansi, kandi abacondooza abamwe bateekateekire ngu Somalia eriho hati, n'obu Kenneth Kitchen kandi Felix Chami shanga ahari Zanzibar Island.[78][79] Omu Eritrean-Ethiopian Highlands, obugabe bwa kikarugaho omuri 980 BC, obu ekyanga kyabaire kiri omu by'obushubuzi by'ensi yoona[80] kandi kikoreka Sabaean ebiteekateeko ebi abacondooza abingi barikugira ngu bikaruga aha kutahuka kw'abantu bakye kuruga omuri Saba n'okwegata kwabo.[81] Abeegi baingi nibateekateeka ngu hakaba hariho amahanga agandi agabaire gariho omu bwire obwo[82][83]Template:Wp/nyn/Rp kandi kw'ekyasha ky'okubanza omu kyasha ky'okubanza, kikareetera abantu bakye kutuura omu kyanga ekyo polities.[84] Somalia ey'obwahati ekaba erimu abantu nomadic pastoralists, kandi aha rubaju rw'enyanja ya horn hakaba harimu enyonyi nyingi ancient Somali city-states ekyo kikaruga omu wider Red Sea trade, kandi yaashemererwa munonga monopoly ahari sinemoni kuruga Ancient India ahabw'obusingye bwabo kuruga omu kutahirira kw'abarooma.[85]Template:Wp/nyn/Reference page Omu kyasha ky'okubanza AD, Kingdom of Aksum ekaruga omu rurembo-eihanga kutegyeka ebyaro bya Ethiopia-Eritrea eby'omumatemba hamwe na Red Sea omwanya gw'omwanya AdulisAksum ekashoboororwaho nk'emwe ahari ina great powers kuruga aha nabi w'abaperesi Mani omu kyasha kya kashatu.[86][87] Aksum's king kihindwirwe kuruga traditional religion kuhika Christianity omu kyasha kya kana, hakakurataho omuhendo gw'abantu. Omu kyasha kya mukaaga, Aksum conquered South Arabia, nobu kyabaire nikigyezaho kurinda obutegyeki bwakyo, kandi kikatandika kufeerwa obutegyeki bwakyo aha by'obushubuzi bw'enyanja erikutukura ahabwa abaper[86]
Amambuka g'oburengyerwa-izooba bwa Afirika
[edit | edit source]Amambuka g'oburengyerwa-izooba bwa Africa (the Maghreb) ekaba erimu abantu Berber ekicweka-nomadic pastoralistsOmu rukumi rw'okubanza BC, Phoenician migration and settlement akaija kuronda ebyoma by'omuhendo omu Gulf of Tunis.[88] Eki kikahinduka Ancient Carthage bwanyima y'okutunga okwetegyeka Phoenicia omu kyasha kya mukaaga BC, bakombeka extensive trading empire n'ebiragiro by'amaani mercantile neetiwaaka.[89] Okugwa kwa Carthage n'okusingurwa Rooma omu Punic Wars (3rd and 2nd centuries BC) ekareeba Numidia kandi Mauretania bahinduka amahanga ag'amaani omuri Maghreb. Ahamuheru gw'ekyasha kya kabiri BC, Mauritania ekarwana hamwe na Numidia. Jugurtha kurwanisa abarooma omuri Jugurthine War ahanyima y'okwihaho entebe y'obugabe bwa Numidia kuruga omu banyamahanga ba Rooma. Boona hamwe bakafeerwa abantu baingi, orutaro rukahwa obu Mauritania Bocchus I akaguza jugurtha omu mikono y'abarooma. aha nshonga y'emyaka rukumi, byombi bikaza ahansi y'obutegyeki bw'abarooma.[88] Obwahati traditional religion abantu abamwe bakahinduka abakurisitaayo omu kyasha kya kataano. Vandals conquered Roman Africa atakatandikire fall of Rome, n'obu ekicweka kyabaire kiri reconquered kuruga omu Byzantines bwanyima y'ekyasha kimwe, abantu baingi bakagaruka beetegyeka Masuna hamwe n'ekyaayo numerous successor polities omuri Maghreb, otwariiremu n'obugabe bwa Ouarsenis, Aurès, kandi Altava.[90]
Afirika y'oburengyerwizooba
[edit | edit source]
Omu burengyerwizooba Sahel okweyongyera kw'abantu abarikutuura omu byaro, kikareetwa okutwarwa omu maka gaabo. millet hamwe na sorghum, n'ente pastoralism kikatandika haihi n'omwaka 2500 BC. deserts, grasslands, kandi forests okuruga omu matemba kuza omu mashuuma kikaba kiri eky'omugasho munonga omu kukora ebyanga byabo kandi kikamanyisa ngu enkoragana y'ebyobushubuzi ekatandika ahabw'embeera ezitarikushushana.[91][92]Template:Wp/nyn/Reference page Okutandika nk'omwaka 4000Template:Wp/nyn/NbspBC, Tichitt culture omuri Mauritania na Mali eya hati, niyo erikukirayo obukuru complexly organised society omuri burengyerwizooba bwa Africa,[93] kandi abandi harimu Kintampo culture omuri Ghana eya hati, Nok culture omu Nigeria eya hati, hamwe na Daima culture okwetoroora Lake Chad.[94]Template:Wp/nyn/Reference page Aha muheru gw'ekyasha kya kashatu AD, wet period omu kicweka kya Sahel, bakatandikaho emyanya y'okutuuramu abantu n'okubakoresa ebintu ebyabaire bitarikubaasika kumara emyaka rukumi. Ghana Empire (ekirikumanywa nka Template:Wp/nyn/Lang) akaruga omu buhangwa bw'abachitti, yaaba omugaiga bwanyima y'okureeta camel omuri Sahel y'oburengyerwa-izooba, ekireesireho empindahinduka trans-Saharan trade ekyo kikagaita orurembo rwabo orukuru Aoudaghost na Tahert kandi Sijilmasa omu matemba ga Africa.[95] Soninke Eby'obuhangwa nibigira ngu okutandika kwa Wagadu kukabaho bwanyima ya Dinga akakora endagaano na , ruhanga w'enjoka owabaire nareeberera eiziba, okuhayo omwishiki omwe buri mwaka, kugira ngu abaase kuhamya ngu enjura neeza kugwa munonga hamwe n'ezaabu.[lower-alpha 6][96] Kurugirira ahari large tumuli okujanjaara omuri West Africa kuruga omu bwire obu, abacondooza baingi bateekateekire ngu hakaba hariho amahanga agandi agarikugyenda omu maisho na Wagadu.[97][93]
Afirika eya rwagati, ey'oburugwa izooba n'ey'amashuuma
[edit | edit source]Omu Grasslands omu matemba g'oburengyerwa izooba bwa Cameroon Bantuabahingi n'abariisa abarikugamba, bakatandika kukora mporampora migrate omu mashuuma ahagati ya 5000 BC na 3000 BC. Oihireho okucondooza kw'amaani, ekyaretsire okufuruka, hamwe n'oburugo obu batwairemu, tikikamanyirwe[lower-alpha 7] n'obu kiraabe kiri kityo, hariho okukirizana ngu hakabaho okujanjaara kwingi. Omuri 1500 BC, aba Bantu bakahika ahagati ya Cameroon. Congo engyenderwaho omu mashuuma kuhika aha rubaju rw'amashuuma. Congolian Rainforest ahagati ya 500 BC (abamwe nibabaasa kuba bakoresize enyanja okwetantara ekibira ky'enjura). Okuhika kwabo kukakwatana n'okujanjaara kwa iron metallurgy kurabira omuri Afirika eya rwagati. Obwahati, 'Eastern stream' ekagyenda omu matemba g'ekibira ky'enjura nainga Ubangi River omu burugw'izooba, reero bahika omu burengyerwizooba bwa Lake Victoria haihi n'omwaka gwa 500 BC. Obu baabaire bariyo, ababantu bakakoresa ebyoma kuruga omuri Cushitic aboogezi babaire bariho, kandi bakaba bari nabo.[99][98] Okujanjaara kuruga omu kicweka kya Great Lakes kukabaho omu migyera endiijo ebiri. Omwe akaza omu burengyerwizooba kubugana omugyera gw'oburengyerwizooba omuri DR Congo na Angola, kandi ogundi gukagyenda omu mashuuma g'eizooba gukajanjaara omuri burugwa[98] Aha ntandikwa y'enkumi n'enkumi, aba Bantu bakahika ahagati y'eihanga eriho hati erya Tanzania hamwe na haihi. Dar es Salaam, batakagyendeire omu mashuuma kurabira aha rubaju rw'enyanja kuhika aha bunaku obu Kwazulu Natal omuri South Africa omu kyasha kya kashatu AD.[99] Omu bwire obu bwona, aba Bantu bakafuruka, bakaza omu myanya yaabo, nari bashwerana nabo, reero baaboona hunter-gatherer n'ebibiina by'obuhingi n'oburiisa.[100][98][101]
ekyasa kya mushanju kuhisya ekya ikumi na munaana
[edit | edit source]Afirika etakatandikire kutegyekwa amatware, ekaba eine amahanga n'eby'obutegyeki ebitarikushushana nka 10,000.[103] Ebi bikaba birimu guruupu z'amaka nk'abahigi b'enyamaishwa. San people omu mashuuma ga Africa; guruupu empango, ezitebekanisiibwe kurungi nka guruupu z'amaka Bantu peoples omuri Afirika eya rwagati, ey'amashuuma, hamwe n'ey'oburugwa izooba, hariho guruupu z'enganda ezitebekanisiibwe kurungi Horn of Africa; ekikuru Sahelian kingdoms; hamwe n'ebibuga ebirikwetegyeka hamwe n'obugabe, nk'obw'amahanga ga Amerika Akan; Edo, Yoruba, kandi Igbo people omuri burengye bw'eizooba bwa Africa; hamwe na Swahili endembo z'abashuubuzi eziri aha rubaju rw'enyanja omuri burugwa izooba bwa Africa.
Omu kyasha kya mwenda, amahanga maingi gakabaho, otwariiremu n'ag'okubanza Hausa amahanga agabaire garikwetoroora ekicweka kya sub-Saharan savannah kuruga omu burengye bw'eizooba kuhisya ahagati ya Sudan. Amahanga agarikukirayo Ghana, Gao, hamwe na Kanem-Bornu Empire. Ghana kikakyendeera omu kyasha kya ikumi na kimwe, kwonka kikasikirwa Mali Empire, ekyatungire amahanga maingi g'oburengyerwa-izooba bwa Sudan omu kyasha kya ikumi n'eshatu. Kanem akaikiriza obusiraamu omu kyasha kya ikumi na kimwe
Omu myanya y'ebibira aha rubaju rw'enyanja omuri burengye bw'eizooba bwa Afirika, obugabe bw'okwetegyeka bukakura butarikukwatwaho munonga kuruga Kingdom of Nri, ekyabaire nikitegyekwa Eze Nri, kikatebwaho omu kyasha kya mwenda, ekirikugihindura obukama oburikukirayo obukuru omuri Nigeria obwahati. Obukama bwa Nri nibumanywa ahabw'obutegyeki bwabwo bronzes, eshangwa omu rurembo rwa Igbo-Ukwu.[104]

Ekibiina kya Kingdom of Ife, ebyafaayo nibyoreka ngu orurembo rwa Yoruba nirwo rwabandize kutaho obutegyeki ahansi y'obwebembezi bw'abahure oba ('kabaka' nainga 'omutegyeki' omu Yoruba language), erikwetwa 'Ooni of Ife'. Ife ekaba nemanywa nk'omwanya gw'eby'ediini n'eby'obuhangwa omuri West Africa hamwe n'obuhangwa bwayo obw'omutaano obw'ebishushani by'ekikomo Oyo Empire, abagabe baabo, abarikwetwa 'Abaalafiini ba Oyo', bakategyeka endembo n'obugabe bwingi obwa Yoruba n'obutari Yoruba otwariiremu n' Fon Obukama bwa Dahomey.
Ekibiina kya Almoravids tukaba turi Berber obutegyeki kuruga omuri sahara obwajanjaire omu matemba g'oburengyerwa-izooba bwa Africa hamwe n'ekicweka kya Iberian omu kyasha kya ikumi na kimwe.[105] Ekibiina kya Banu Hilal kandi Banu Ma'qil zikaba ziri orukungano rwa Arab Bedouin enganda kuruga omu Arabian Peninsula abafurukiire burengyerwizooba barikurabira omuri Egypt ahagati y'ekyasha kya ikumi na kimwe n'ekya ikumi na ishatu. migration kikarugwamu okukwatanisa kw'abaharabu n'ababerber, ahu abatuuragye baabaire bari arabised,[106] kandi Arab eby'obuhangwa bikatwariramu eby'obuhangwa bwa buriijo, omu nkora y'obusiraamu erikukwatanisa.[107]
Ahanyima y'okushenyuka kwa Mali, omwebembezi w'ekyaro orikwetwa Sonni Ali (14641492) akatandikaho Songhai Empire omu kicweka kya rwagati Niger hamwe n'amahanga g'oburengyerwizooba Sudan Soni Ali akatwara obutegyeki bw'ebyobushubuzi kuruga omuri Sahara Timbuktu omuri 1468 na Jenne omuri 1473, akombeka obutegyeki bwe ahaby'obushubuzi hamwe n'okukwatanisa kw'abashuubuzi abasiraamu. Askia Mohammad I (14931528) akahindura obusiraamu ediini y'obutegyeki, yaayombeka emizigiti, kandi yaareeta abashaija b'abasiraamu omuri Gao, otwariiremu al-Maghili (1504[108] Omu kyasha kya ikumi na kimwe, bamwe Hausa amahanga nka Kano, Jigawa, Katsina, kandi Gobir zikaba zitandikire kukora nk'endembo ezirikuzingirwe ebisiika, zirikwetabamu eby'obushuubuzi n'obuheereza caravans, hamwe n'okukora ebintu. Okuhisya omu kyasha kya ikumi na itaano, amahanga makye gakaba gari aheeru y'obugabe bwa Sudan obw'omurembe ogwo, nigashagika Songhai omuri burengyerwa-izooba hamwe na Kanem-Borno omuri burugwa izooba.
Okweyongyera kw'obushubuzi bw'abahuuku
[edit | edit source]
Slavery kitwire nikikorwa omuri Afirika.[109][110] Ahagati y'ekyasha kya 15 na 19,obushubuzi bw'abahuuku omuri Atlantic bukatwara abahuuku abarikwingana obukaikuru 7-12 omu nsi ensya.[111][112][113] Okwongyera ahari ekyo, abajungu abarikurenga akakaikuru kamwe bakakwatwa Barbary pirates bakaguzibwa nk'abahuuku omumatemba ga Africa ahagati y'ekyasha kya 16 n'ekya 19.[114]
Ekibiina kya Trans-Saharan slave trade kikareetaho entambura y'abantu baingi kuruga omuri Afirika y'amatemba n'okuruga omuri burugwa izooba kumara emyaka mingi.[115] Obusiraamu caliphs abarikuruga omu mahanga g'oburengyerwa-izooba bwa Sahara harimu Abu al-Misk Kafur[116] Al-Mustansir Billah[117], Yaqub al-Mansur,[118] Abu al-Hasan Ali ibn Othman, Sultani wa Marinid dynasty[119] kandi Moulay Ismail Ibn Sharif.[120]
Omu burengye bw'eizooba bwa Africa, okukyendeera kw'obushubuzi bw'abahuuku omuri Atlantic omu myaka ya 1820 kikareetaho empindahinduka y'amaani omu by New World, okweyongyera anti-slavery ebiragiro omuri Buraaya na America, hamwe na British Royal Navyokweyongyera kw'amahe ga bungyereza aha rubaju rw'enyanja omuri burengye bw'eizooba bwa Africa, kikagyema amahanga ga Afirika kutandika kukoresa eby'enta West Africa Squadron bakakwata amaato g'abahuuku agarikuhika nka 1,600 kandi baacungura abafirika 150,000 abaabaire barimu.[121]
Ekikorwa kikakorwa aha beebembezi ba Afirika abaayangire kwikiriza endagaano za Bungyereza kuzibira eby'obushubuzi, nk'eky'okureeberaho, "omugabe wa Lagosendagaano z'okurwanisa obuhuuku zikateebwaho omukono n'abagabe ba Afirika abarikurenga 50.[122] Amahanga agarikukirayo obuhango omuri burengye bw'eizooba bwa Africa (the Asante Confederacy, aba Kingdom of Dahomey, hamwe na Oyo Empirebakakoresa emiringo etari emwe n'emwe kuhikaana n'empindahinduka. Asante na Dahomey bakata amaani omu kutunguura eby'obushuubuzi ebirikwikirizibwa omu biragiro palm oil, cocoa, embaaho hamwe na zaabu, bikakora omusingi gw'obushubuzi bw'amahanga ga burengyerwizooba omuri West Africa. Obukama bwa Oyo, obutabaasa kwetegyereza, bukagwa omu[123]
Obutegyeki bw'amatware
[edit | edit source]Entaro z'okwetegyeka
[edit | edit source]
Obutegyeki bw'abajungu bukagumizamu kuhisya ahamuheru gwa World War II, obu ebicweka by'amatware ebyasigaireyo bikatunga okwetegyeka. Independence movements in Africa kikongyera amaani ahanyima y'orutaro rw'ensi yoona orwa kabiri, oruretsire amahanga ga buraaya amabi. Omuri 1951, Libya, eyabaire eri amatware ga Italy, ekat Tunisia kandi Morocco bakatunga okwetegyeka kuruga omuri Bufaransa.[124] Ghana kikakurataho omwaka ogwakuratsireho (okwakashatu 1957),[125] okuhinduka eihanga ry'okubanza kuruga omu matware ga sub-Saharan Africa okutunga okwetegyeka. Omu myaka ikumi eyaakuratsireho, amaizi g'abantu decolonisation kikabaho okwetoroora ensi yoona, kyahika aha muheru gwa 1960. Year of Africa n'okutandikaho Organisation of African Unity omuri 1963.[25]
Portugal eri aheeru y'enyanja omuri sub-Saharan Africa (okukira munonga omuri Angola, Cape Verde, Mozambique, Guinea-Bissau, hamwe na São Tomé na Principe) bikagumaho kuruga omu kyasha kya 16 kuhisya omuri 1975 bwanyima ya Estado Novo obutegyeki bukagwaho omuri a military coup in Lisbon. Rhodesia unilaterally declared independence kuruga United Kingdom omuri 1965, ahansi y'obwebembezi bwa white minority gavumenti ya Ian Smith, kwonka omunsi yoona ekaba etarikwikirizibwa nk'eihanga eryetongoire (nk'oku Zimbabwe) kuhisya omuri 1980, obu abairaguju batungire obutegyeki bwanyima ya bitter guerrilla war. racial segregation nikimanywa nka apartheid, mpaka 1994.
Afirika y'enyima y'amatware
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/Main Template:Wp/nyn/See also
Okuruga omwaka gwa 2025, Africa eine amahanga 54 againe obugabe.[126] Kuruga okwetegyeka, amahanga ga Afirika gatwire nigateganisibwa obutabanguko, obushomankuzi, obwimukiriro, hamwe n'obutegyeki. Amahanga maingi ga Afirika n'amahanga agarikukorera ahansi y'obutegy presidential system y'obutegyeki. Kwonka, bakye aharibo nibo babaasize kugumizamu n'obutegyeki bwa demokurasiya obw'ebiro byona, kurugiirira aha bigyendererwa bya Lürmann et al. (2018), Botswana kandi Mauritius zitwire nizikuratira obutegyeki bwa demokurasiya kuruga obu amatware g'abajwekyerwa gakatandika. Amahanga maingi ga Afirika gatungire obutegyeki bwingi coups obwire bwingi military dictatorshipKwonka, ahagati ya 1990 na 2018, ensi yoona eretsireho obwebembezi bwa demokurasiya.[127]
Omu bwire bw'okwetegyeka, Abafirika abaingi bakaba nibatuura omuri extreme povertyKontinenti ekatunga oburemeezi ahabw'eibura ry'entunguuka y'ebyombeko n'amakorero. colonial obutebenkevu omu by'obutegyeki, hamwe n'obutabanguko omu by'obutegyeki. Ahabw'obushoboorozi bukye omu by'empiiha n'okutunga obut Kenya n'obwahati, entunguuka omu by'entatsya ekaba eri mpora mpora. Amahanga makye g'omuri Afirika, nigwo gaatungire entunguuka y'amaani omu by'entatsya etakahikire. Okwihaho Libya na Equatorial Guinea, byombi biine amajuta maingi
Obutabanguko omuri Afirika yoona bwanyima y'okwihaho obutegyeki bw'amatware bukaruga aha marginalisation of ethnic groups, kandi corruptionOmu kuronda ebyetengo by'omuntu. political gain, abebembezi baingi bakareetaho entaro z'enganda nkana, ezimwe aharizo zikaba zitandikire omu bwire bw'amatware, nk'okukwatanisa kw'enganda nyingi ezitarikukwatanisa, okwebaganisamu kw'enganda ezitarikushushana ahagati y'amatware maingi, nainga entaro ezaabaire ziriho ezaayongyera ahabw'obutegyeki bw'amatware (nk'okureeberaho, okutwarira abantu b'enganda ezitar Hutukihwaireho Tutsiomu Rwanda omu bwire bw'obutegyeki bwa Bugirimaani na Bubirigi.
Ahabw'obutabanguko obweyongyeire, abantu b'amahanga maingi bakaikiriza obutegyeki bw'amahe nk'omuringo gw'okurinda obusingye, kandi omu myaka ya 1970 na 1980 amahanga maingi ga Afirika gakaba nigategyekwa military dictatorshipsEntongane z'ebyanga ahagati y'amahanga hamwe n'obwesharingo bw'ebibiina ebirikwetenga okwetegyeka, nabyo bikaba nibikira kubaho omu mahanga ga Afirika agetongoire. Nigerian Civil War, akarwanagana ahagati y'amahe ga gavumenti na Igbo separatist republic, ekyarugiremu enjara eyitsire abantu miriyoni 122. civil waromuri Sudan, the first okuruga 1955 kuhisya 1972 the second kuruga omuri 1983 kuhisya omuri 2005, boona hamwe bakaita abantu miriyoni ishatu. Bombi bakaba nibarwana kurugirira aha nganda hamwe n'ediini.
Cold War entaro ahagati ya United States na Soviet Union nakyo kikareetaho obutabanguko. Soviet Union na United States zikaheereza ebirikuhiga abebembezi b'eby'obutegyeki hamwe n'amahe omuri Afirika abaabaire nibakwatanisa n'enkora y'amahanga agaheiguru. Angolan Civil War, aba soviet na Cuba bakakoragana MPLA hamwe n'abanyamerika, bakakoragana UNITA bakatunga obuhwezi bw'amahe n'eby'obutegyeki kuruga omu mahanga aga. Amahanga maingi ga Afirika gakatandika kwesiga obuhwezi kuruga aheeru y'eihanga. fall of the USSR kikarugwamu akaimukiriro k'eby'entaasya n'eby'obutegyeki omu mahanga agabaire nigakoresa obuhwezi kuruga aheeru.
Hakabaho major famine in Ethiopia ahagati ya 1983 na 1985, abantu miriyoni 1.2 bakaitwa, abarikukira obwingi historianekirikukirayo oburungi nikireetwa okufururwa kw'abakozi b'omu faamu hamwe n'okwibwa kw'ebihingirwe abakomunisiti Derg gavumenti, eyeyongyeire kwerarikirira ahabwa civil war.[128][129][130][131] Omuri 1994 genocide in Rwanda kikarugwamu okufa kw'abantu 800,000. a severe refugee crisis kandi kikareetaho okweyongyera kw'ebibiina by'abaheekyera omu mahanga agatuherereire. Eki kikareetaho okubarukaho kw'endwano first kandi second Entaro za Congo, zikaba ziri entaro z'amahe ez'akabi munonga omuri Afirika eya hati, n'okufa kw'abantu miriyoni 5.5.[132] ekirikubaasa kukureetera kuba entaro y'akabi munonga omu byafaayo bya Afirika eby'omurembe n'emwe aha costliest wars in human history.[133]
Entaro ezitarikushushana ahagati y'ebibiina by'abahekyera hamwe na gavumenti nizigumizamu. Okuruga 2003, hatwireho entaro conflict in Darfur (Sudan), ekyabaire eky'amaani kuruga 2003 kuhisya 2005 hamwe n'obutabanguko obweyongyeire omu 2007 na 2013-2015, kikaita abantu 300,000. Boko Haram Insurgency okukira munonga omuri Nigeria (n'okurwana kw'amaani omuri Niger, Chad, hamwe na Cameroon) kwitsire abantu 350,000 kuruga 2009. entaro za Afirika ezirikukira obwingi zikyendeirwe aha ntaro z'amaani makye kuruga omuri 2022. Tigray War kuruga 2020 kuhisya 2022 kikaita abantu abarikwingana 300,000-500,000, okukira munonga ahabwa famine.
Kwonka okutwarira hamwe, obwimukiriro omuri Afirika bukyendeire munonga omu kyasha kya 21, obu entaro z'omunda omuri Angola zahwaire. Sierra Leone, kandi Algeria omuri 2002, Liberia omuri 2003, kandi Sudan kandi Burundi omu 2005. Orutaro rwa Congo orwa kabiri, orwabaire rurimu amahanga mwenda hamwe n'ebibiina by'abahekyera bingi, rukahwa omu 2003. Capitalist peace).
Okutereera hamwe n'okutereeza eby'entaasya, bireesire okweyongyera kw'abashubuzi kuruga aheeru y'eihanga omu mahanga ga Afirika, okukira munonga kuruga China[134] ekyayongyeire kureetaho entunguuka omu by'entaasya. Ahagati ya 2000 na 2014, entunguuka ya GDP eya buri mwaka omuri sub-Saharan Africa ekaba erikwingana obucweka 5.02%, okukubisa emirundi ebiri GDP yaayo kuruga USD).[135] Amahanga g'omumatemba ga Africa gakatunguuka omuringo nigwo gumwe.[136] Ekicweka kihango ky'entunguuka egi nikibaasa kureetwa okujanjaara kwa tekinorogye y'ebyempurizagana okukira munonga esimu.[137] N'obu amahanga maingi gatungire entunguuka y'amaani, okuruga omwaka 2014 entunguuka yoona ekakyendeera, okukira munonga ahabw'emihendo y'ebintu okukyendera, n'eibura ry' industrialisation, hamwe n'endwara z'oburwaire Ebola kandi COVID-19.[138][139]
Eby'obuhangwa
[edit | edit source]
Afirika niyo erikukirayo obuhango omu mahanga ashatu amahango kuruga omu mahanga agarikukirayo obuhango landmass omu nsi yoona. Kikaba kitarikushushana na Buraaya ahabwa Mediterranean Sea, neegaitwa ahari Asia omu kicweka kyayo eky'amatemba g'oburugwa izooba. Isthmus of Suez (kikozirwe Suez Canal), buringwa.[140] Geopolitically, Egypt. Sinai Peninsula ekicweka ky'oburugwa izooba bw'omukutu gwa Suez nikitwarwa nk'ekicweka kya Africa.[141]
Omwanya oguri aha rubaju rw'enyanja ni oburaingwa, hamwe n'obutabaho bw'oburugo bw'enyanja, nikyerekwa ahabw'okugira ngu Buraaya, erikwetwariramu kimwe kya kashatu ky'eitaka rya Afirika, kiine enyanja ya .[142] Okuruga omu mwanya ogurikukirayo oburugwa izooba, Ras ben Sakka omuri Tunisia (37°21' N), aha mwanya ogurikukirayo oburugwa izooba Cape Agulhas omuri Afirika y'amashuuma (34°51'15" S), n'oburaaro bwa.[143] Cape Verde, 17°33'22" W, omwanya ogurikukirayo oburengyerwa eizooba, n'oburaaro bwa Template:Wp/nyn/Convert kuhika Ras Hafun, 51°27'52" E, okuteebereza okw'oburugwa eizooba okuri haihi Cape Guardafui, enkombe y'eihembe rya Afirika.[142]
Eihanga eririkusingayo obuhango omuri Afirika ni Algeria, kandi eihanga eririkusingayo obutono ni Seychelles, kandi archipelago aha rubaju rw'enyanja rwa burugwa izooba.[144] Eihanga erikukirayo obuto aharurengo rw'eihanga ni The Gambia.
Eshande ya Afirika
[edit | edit source]
Eby'obuhangwa
[edit | edit source]Embeera y'obwire omuri Afirika neetandukira ahari tropical kuhika subarctic aha nshozi zaayo ezirikukirayo oburungi. Ekicweka kyayo eky'amatemba, nikyo kikuru munonga desert, nari arid, kandi ekicweka kyayo ekya rwagati n'ekya mashuuma birimu byombi savanna ebisharara hamwe n'ebihango jungle ebyanga. Ahagati yaabo, hariho okukwatanisa, ahu ebimera nka sahel kandi steppe Africa niyo kicweka ekirikusingayo okutagata omunsi kandi ebicweka 60% by'eitaka ryona, n'ebyoma hamwe n'eihamba.[145] Ekyafaayo ky'obutagasi oburikukirayo obwingi, omu Libya omuri 1922, kikarugaho omu 2013.[146][147]
Empindahinduka y'obwire
[edit | edit source]Eby'obuhangwa n'obuhangwa bw'ensi
[edit | edit source]
Afirika eine abantu abarikuhingura 3,000 protected areaUganda, eine emyanya y'enyanja ey'oburinzi 198, 50 ey'ebiramu, hamwe n'ebisharara 80. Okucwekyereza eby'obuhangwa, okweyongyera kw'abantu hamwe n'okuhiiga enyamaishwa omu buryo butah arable landOkutaahirira kw'abantu, obutabanguko hamwe n'okureeta eby'obuhangwa ebitari bya butoosha nibiteganisa eby'obuhangwa omuri Afirika. Eki kyongyeirwemu oburemeezi bw'obwebembezi, abakozi[145]
Deforestation nikiteganisa Afirika emirundi ebiri okukira ensi yoona, kurugirira aha kitongore ky'amahanga agetereine eky'obuhangwa bw'ensi.UNEP).[148] Kurugirira ahari Yunivasite ya Pennsylvania African Studies Center, ebicweka 31 ahari igana by'amatungo ga Afirika hamwe n'ebicweka 19 ahari igana by'ebibira n'amahamba g'eihanga bikashishwa, kandi Africa nefeerwa obuhumbi buna bw'amahamba buri mwaka, ekirikusinga emirundi ebiri omuhendo gw'okutema emiti omu nsi yoona.[145] Oburugo obumwe nibugira ngu ebicweka 90 ahari igana by'ebibira ebyabaire biriho omu mahanga g'oburengyerwa-izooba bwa Africa byacwekyerezibwa.[149] Ebicweka ebirikuhingura 90% Madagascarebibira ebyabaireho bikashishwa kuruga obu abantu baizire emyaka 2000 enyima.[150] Ebicweka nkaaga ahari igana eby'eitaka ry'eby'obuhingi n'oburiisa omuri Afirika nibibonabonesibwa soil degradation.[151]
Enyamiishwa
[edit | edit source]
Afirika, obundi niyo erikukirayo obwingi n'obugabe omu nsi yoona. wild animal abantu n'ebintu ebitarikushushana, n'abantu b'omumarindiro baingi carnivore(nk'entare, hyenan'enseenene) herbivores (nk'oku buffalo, enjojo, engamiya, hamwe n'empunu) nizitamburira omu busingye, okukira munonga zitari z'abantu buntu. N'amaka g'enyamaishwa nyingi "ez'omu kibira" otwariiremu enj primatehamwe aquatic life nk'engo n'enjoka amphibianOkwongyera ahari ekyo, Afirika niyo eine omuhendo gw'abantu abarikukira obwingi megafauna ebihangirwe, ahabw'okugira ngu bikaba bitarateganisiibwe extinction of the Pleistocene megafauna.
Enshonga z'obuhangwa bw'ensi
[edit | edit source]Eby'obutegyeki
[edit | edit source]Ekibiina ky'amahanga ga Afirika
[edit | edit source]

Ekibiina kya African Union (AU) n'ekitongore continental union erimu abantu 55 member statesEkibiina kikatebwaho, n'ekya Addis Ababa, Ethiopia, nk'ekitebe kikuru kyayo, ebiro 26 okwa mukaaga 2001. Ekibiina kikatandikwaho omu butongore ebiro 9 okwa mushanju 2002[153] nk'orikwija omu bigyere bya Organisation of African Unity (OAU). Omu kwezi kwa mushanju 2004, ekibiina ky'amahanga ga Afirika Pan-African Parliament (PAP) akatwarwa omuri Midrand, omuri South Africa, kwonka African Commission on Human and Peoples' Rights akaguma omuri Addis Ababa.
Ekibiina ekigaita amahanga ga Afirika, tikishemereire kutabuzibwabuzibwa n'ekya AU Commission, ekakorwaho Constitutive Act of the African Union, ekirikugyenderera kuhindura African Economic Community, eihanga rya commonwealth, omu mahanga agatarikushushana. Ekibiina kya African Union kiine gavumenti y'eishengyero erikwetwa African Union Government, erimu ebitongore by'eby'obutegyeki, eby'oburamuzi hamwe n'eby'obutegyeki. Ekitongore nikyebemberwa omwebembezi w'eihanga rya African Union kandi omwebembezi w'eih Pan-African ParliamentOmuntu naaba omwebembezi w'eihanga rya AU ku arikutooranwa omu kibiina kya PAP, reero yaatunga obushagiki bwingi omu kibiina kya PAP. Protocol of the Pan-African Parliament, hamwe n'obushoborozi bw'omwebembezi w'eihanga nk'oku kirikworekwa endagano za Afirika n'endagano z'amahanga goona, otwariiremu n'ezo ezirikworeka OAU Ekitongore ky'eby'obuhereza ekya PAP. Gavumenti ya AU erimu ab'eby'obutegyeki, ab'ebyanga, ab'ebyanga, hamwe n'ebitongore bingi, ebirikukora aha nshonga z'eizooba.
Kikaba kihango human rights abuses nibikira kubaho omu bicweka bitari bimwe na bimwe omuri Afirika, buriijo biri ahansi y'obwebembezi bw'eihanga. Ebikorwa by'okuhenda ebiragiro ebirikukira obwingi nibibaho ahabw'eshonga z'eby'obutegyeki, buriijo Democratic Republic of the Congo, Sierra Leone, Liberia, Sudan, Zimbabwe, kandi Ivory Coast.
Entongane aha nsharo
[edit | edit source]Orunyiriri rw'amahanga n'ebyanga
[edit | edit source]Amahanga agari omu kimeeza eki gatandikirwe kurugiirira aha scheme for geographic subregions ekikozesibwa ekibiina ky'amahanga geeteeraine, hamwe n'ebihandiiko ebirimu n'oburugo bwabyo omu bihandiiko ebirikugambwaho. Ahatarikushushana, ebir
Ebyanga ebindi
[edit | edit source]Orukarara oru rurimu ebicweka mwenda ebirikutegyekwa nk'ebicweka by'amahanga agatarikuruga Afirika, kwonka omu by'obuhangwa n'eby'obuhangwa n'eby'ek
| Flag | Map | English short, formal names, and ISO | Ruling power | Status | Domestic short name(s) and formal name(s) |
Capital | Population | Area | Currency |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Canary Islands Autonomous Region of the Canary Islands ES-CN |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Autonomous community of Spain | Spanish: Islas Canarias | Santa Cruz and Las Palmas[155] Spanish: Santa Cruz de Tenerife and Las Palmas de Gran Canaria |
2,207,225 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Ceuta Autonomous City of Ceuta ES-CE |
Autonomous city of Spain | Spanish: Ceuta - Ciudad autónoma de Ceuta | Ceuta Spanish: Ceuta |
84,843 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | |||
| Madeira Autonomous Region of Madeira PT-30 |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Autonomous Region of Portugal | Portuguese: Madeira - Região Autónoma da Madeira | Funchal Portuguese: Funchal |
267,785 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Mayotte Mayotte Region YT |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Overseas region and constituent part of the French Republic | French: Mayotte - Région Mayotte | Mamoudzou French: Mamoudzou |
266,380 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Melilla Autonomous City of Melilla ES-ML |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Autonomous city of Spain | Spanish: Melilla - Ciudad autónoma de Melilla | Melilla Spanish: Melilla |
84,714 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Pelagie Islands |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Archipelago of Italy | Italian: Isole Pelagie Sicilian: Ìsuli Pilaggî |
Lampedusa e Linosa[lower-alpha 13] Italian: Lampedusa e Linosa Sicilian: Lampidusa e Linusa[156] |
6,304 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Plazas de soberanía |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Overseas territory of Spain | Spanish: Plazas de soberanía | N/A | 74 | 0.59 km2 (0.23 sq mi) | euro | ||
| Réunion Réunion Region RE |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Overseas region and constituent part of the French Republic | French: Réunion - Région Réunion | Saint-Denis French: Saint-Denis |
889,918 | Template:Wp/nyn/Convert | euro | ||
| Socotra Archipelago |
Template:Wp/nyn/Flagcountry | Governorate of Yemen | Template:Wp/nyn/Langx (ʾArḫabīl Suquṭrā) |
Hadibu Arabic: اديبو (Ḥādībū) |
60,550 | Template:Wp/nyn/Convert | Yemeni rial |
Eby'entaasya
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/Main Template:Wp/nyn/See also


N'obu kiraabe kiine ebintu bingi natural resourceObwahati, Afirika niyo erikusingayo obworo omunsi yoona. least-developed ensi (okwihaho Antarcticanikirugirira aha bintu bitari bimwe na bimwe ebirikubaasa kuba birimu corrupt governments abo bakira kukora ebibi by'amaani human rights violations, kiremirwe central planning, omutindo gw'amaani illiteracy, okwetwaza kubi, obutashanga sente kuruga aheeru y'eihanga, ebyafaayo by'obutegyeki bw'amatware, slave eby'obushubuzi, orutaro rw'omunda, hamwe n'obutabanguko bw'enganda n'amahe (okuruga ahari guerrilla warfare kuhika genocide).[157] Omuhendo gw'abantu boona omu kicweka ekyo nominal GDP ekasigara enyima y'amahanga maingi, otwariiremu United States, China, Japan, Germany, United Kingdom, India na France. Kurugirira aha ripoti y'ekibiina ky'amahanga agetereine ey'entunguuka y'abantu omu 2003, amahanga 24 agabaire gari ahansi (151st to 175th) gaabaire ga Afirika.[158]
Poverty, obutashoma, malnutrition, tikirikumara water supply and sanitation, n'eby'amagara mabi nibiteganisa abantu baingi abarikutuura omuri Afirika. Omu kwezi kwamunaana 2008, World Bank[159] akarangirira enteebereza y'obworo omu nsi yoona erikugyendera ahari doora 1.25 buri eizooba. sub-Saharan AfricaAbantu bakaba nibatuura aha sente ezitakahikire doora 2.50 (PPP) buri eizooba omuri 2005, waagyeragyeranisa n'obucweeka 86% omuri Buyindi.[160]
Sub-Saharan Africa niyo kicweka ky'ensi ekirikukirayo oburungi omu kukyendeeza obworo (doora 1.25 buri eizooba); nka 50% the population living in poverty omuri 1981 (abantu miriyoni 200), omuhendo gukeyongyera kuhika aha bicweka 58 ahari igana omuri 1996 gutakahikire aha bicweka ataano ahari igana omuri 2005 (abantu miriyoni[161] ekirikworeka obworo obweyongyeire omu myanya emwe. Ebimwe aharibyo nibirugirira aha nteekateeka y'okutongoza eby'entaasya etarikubaasa kwebemberwa kampuni z'aheeru hamwe na gavumenti, kwonka okucondooza okundi kurugiremu enkora mbi ya gavumenti[162][163]
Afirika obwahatiTemplate:Wp/nyn/When bari omu kabi k'okugaruka batunga amabanja, okukira munonga omu mahanga g'omumatemba ga Sahara. crisis omuri 2005 hakakorwaho n'obuhwezi kuruga omu kitongore ky'amahanga againe amabanja maingi ekya HIPC. HIPC ekareetaho ebirungi n'ebibi ahaby'entaasya omuri Afirika. Emyaka ikumi bwanyima y'oburemeezi bw'amabanja omuri Sub-Saharan Africa kukorwaho, Zambia ekagaruka omu mabanja. Enshonga nkye ekaba eri ahabwa okugwa kw'emihendo y'ekikomo omuri 2011, kwonka enshonga enkuru ekaba eri ngu esente nyingi ezi Zambia yaagurize zikashiishwa nainga zaatwarwa abantu b'amaani.[164]
Kuruga 1995 kuhisya 2005, entunguuka y'eby'entaasya omuri Afirika ekeyongyera, erikwingana ebicweka ataano ahari igana omuri 2005. Amahanga agamwe gakatunga entunguuka Angola, Sudan kandi Equatorial Guinea, ebyo byona bikaba bihererukire kubahoTemplate:Wp/nyn/When bakaba batandikire kushohoza amaju g'amajuta gaabo, nainga bakaguza. oil extraction obushoboorozi.
Tabule erikukurataho neeyoreka GDP erikuteekwateekwaho n'omuhendo gwa GDP ogurikuteekwateekwa kubaho buri muntu. purchasing power parity) omuri 2025 IMF.[165]
| Rank | Country | GDP (nominal, in 2025) millions of USD |
GDP per capita (PPP, in 2025) in international dollars |
|---|---|---|---|
| — | Template:Wp/nyn/Flag | 3,057,762 | 7,858 |
| 1 | Template:Wp/nyn/Flag | 426,383 | 16,050 |
| 2 | Template:Wp/nyn/Flag | 349,264 | 21,759 |
| 3 | Template:Wp/nyn/Flag | 288,013 | 18,509 |
| 4 | Template:Wp/nyn/Flag | 285,003 | 9,488 |
| 5 | Template:Wp/nyn/Flag | 179,612 | 11,437 |
| 6 | Template:Wp/nyn/Flag | 136,014 | 7,556 |
| 7 | Template:Wp/nyn/Flag | 115,167 | 10,217 |
| 8 | Template:Wp/nyn/Flag | 111,963 | 8,410 |
| 9 | Template:Wp/nyn/Flag | 109,492 | 4,420 |
| 10 | Template:Wp/nyn/Flag | 99,207 | 8,113 |
| 11 | Template:Wp/nyn/Flag | 87,444 | 4,371 |
| 12 | Template:Wp/nyn/Flag | 82,262 | 1,975 |
| 13 | Template:Wp/nyn/Flag | 64,993 | 3,904 |
Kontinenti neebaasa kuba eine obucweeka 90 ahari igana bw'abantu omu nsi yoona cobalt, ebicweka 90 ahari igana platinum, ebicweka ataano ahari igana ebya zaabu, ebicweka 98 ahari igana ebya zaabu chromium, ebicweka 70 ahari igana tantalite,[166] ebicweka 64 ahari igana manganese hamwe n'ekicweka kimwe kya kashatu uranium.[167] Ekibiina kya Democratic Republic of the Congo (DRC) eine ebicweka 70 ahari igana by'abantu omu nsi yoona coltan, eky'obugaiga ekirikukoresibwa omu kukora tantalum capacitorDRC nayo eine ebicweka bishatu ahari igana eby'amabaare ga dayimanda omu nsi yoona.[168] Guinea niryo eihanga eririkusingayo kutwara ebikwaijo aheeru omunsi yoona. bauxite.[169] Nk'oku entunguuka omuri Afirika etandikirweho obuheereza, kutari by'amakorero nainga eby'obuhingi n'oburiisa, n'entunguuka etarimu mirimo hamwe n'okutuubya obworo. food security crisis of 2008, ekyabaireho ahanyima y'oburemeezi bw'esente omu nsi yoona, kikareetera abantu obukaikuru 100 obutaine by'okurya.[170]
Omu myaka egi,Template:Wp/nyn/When China Yombekire enkoragana nungi n'amahanga ga Afirika kandi niyo erikukirayo obuhango omu by'obushubuzi omuri Afirika. Omuri 2007, kampuni za China zikashohoza obuhumbi bwa doora omu Africa.[134]
A Harvard University okucondooza kukakorwa purofeesa Calestous Juma akooreka ngu Afirika neebaasa kwegaburira kurabira omu kuhinduka okuruga omu kugura ebintu kuruga aheeru y'eihanga kuza omu kwebaisaho. "Eby'obuhingi n'oburiisa omuri Afirika biri aha nsharo; tuhikire aha muheru gw'ekyasha ky'ebiragiro ebyabaire nibihwera Afirika okutwara ebintu aheeru y'eihanga hamwe n'okutwara eby'okurya aheeru y'eihanga. Afirika eriyo netandika kuta amaani aha buhingi n'oburiisa nk'[171]
Okukora amashanyarazi
[edit | edit source]Oburugo oburikukirayo obwa electricity nikyo kiri hydropower, ekirikureetaho amaani maingi omu by'amashanyarazi ebiriho hati.[172] Ekibiina kya Kainji Dam n'oburugo bw'amashanyarazi kuruga omu maizi oburikukora amashanyarazi omu ndembo empango zoona omunsi yoona Nigeria hamwe n'eihanga eryabaherereire Niger.[173] N'ahabw'ekyo, okuta sente omu by'obushubuzi omu myaka ikumi ehwaire, kweyongyeire omuhendo gw'amashanyarazi agakozirwe.[172]
Ebyombeko
[edit | edit source]Eby'obugaiga by'amaizi
[edit | edit source]Entunguuka y'amaizi management eby'amaizi omuri Afirika bigumire ahabw'oburungi bw'amaizi agarikuruga omu mahanga agandi.rivers, lakehamwe aquifers).[172] Ebicweka nka makumi ataano ahari makumi ataano eby'amahanga ga Afirika agari ahansi ya Sahara nigatwarwa omu mahanga 53 river basin emyanya y'okwihiramu amaizi erikurabira aha nsharo nyingi.[174][172] Oburemeezi obu nibubaasa kuhindurwa omugisha, abantu baakubaasa kukwatanisa omu kutunguura eby'amaizi.[172] Okushwijuma ebintu ebirikukwata aha Zambezi River, nk'eky'okureeberaho, nikyoreka ngu riparian okukwatanisa nikubaasa kureetaho okweyongyera kw'amashanyarazi agarikwetengwa ebicweka 23 ahari igana hatariho kwongyerwamu sente.[174][172] Ebitongore bingi n'ebiragiro by'okukwatanisa ahagati y'amahanga biriho, nk'ekitongore kya Zambezi River Authority, Southern African Development Community (SADC) Endagano Volta River Authority hamwe n'ekitongore kya Nile Basin Commission.[172] Kwonka, amaani agandi nigetengwa kwenda kwongyera kutunguura eby'obutegyeki, hamwe n'obushoboorozi bw'esente hamwe n'ebitongore ebirikwetengwa kukora emirimo y'okukwatanisa erikureetaho obusinguzi hamwe n'[172]
Ebibaro by'abantu
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/Main Template:Wp/nyn/See also Template:Wp/nyn/Pie chart
Abahangu omu by'emitwarize y'abantu nibatwara Afirika nk'ensi erikukirayo okuba ey'omutaano ahabw'okugira ngu niyo erikumara obwire buraingwa erimu abantu.[175][176][177] Omuhendo gw'abantu omuri Afirika gweyongyeire munonga omu myaka 40 ehwaire, n'ahabw'ekyo bakiri bato. Omu mahanga agamwe, kimwe kya kabiri ky'abantu bari ahansi y'emyaka 25.[178] Omuhendo gw'abantu boona omuri Afirika gukeyongyera kuruga aha bukaikuru 229 omuri 1950 kuhisya obukaikuru 630 omuri 1990.[179] Okuruga Template:Wp/nyn/UN Population, omuhendo gw'abantu omuri Afirika nigubarirwa ahari Expression error: Unrecognized punctuation character "[". obuhumbi.Template:Wp/nyn/UN Population Omuhendo gw'abantu omuri Afirika ogurikusinga amahanga agandi, n'ogw'obwahati; omuhendo gw'abantu omuri Afirika gukasinga Europe omu myaka ya 1990, kandi America ekasinga omwaka 2000.[180] Okweyongyera kw'omuhendo gw'abaana abarikuzaarwa omuri Afirika wagyeragyeranisa n'ensi yoona, nikuteekateekwa kuba nikwija kuhika ebicweka 37 ahari igana omwaka 2050; kandi omuri 1990 Afirika eyabaire eri ahansi ya Sahara ekaba neekora ebicweka 16 ahari igana by'abaana abarikuza[181]
Ekibiina kya total fertility rate (abaana ahari buri mukazi) omuri Sub-Saharan Africa ni 4.7 kuruga omuri 2018, nikyo kirikukirayo omu nsi yoona.[182] Amahanga goona agari ahansi ya Sahara gaine TFRs (omuhendo gw'abaana) oguri ahaiguru y'omuhendo gw'abaana abarikuzaarwa omuri 2019 kandi gukaba nigukora ebicweka 27.1 ahari igana global abaana nibazaarwa baine amagara marungi.[183] Omuri 2021, Afirika eri ahansi y'eiguru rya Sahara ekakora ebicweka 29 ahari igana by'abaana abazairwe omunsi yoona.[184]
Ba sipiika ba Bantu languages (kimwe aha Niger–Congo abantu abarikugamba orurimi rwa Bantu, nibo barikukira obwingi omu mashuuma, ahagati n'oburugwa izooba bwa Africa. the Sahel bukye bukye, eihanga rikagumizamu n'okujanjaara omu mahanga ga Afirika agari ahansi ya sahara.[185] Kwonka hariho bingi Nilotic guruupu omuri South Sudan hamwe n'amahanga g'oburugwa izooba bwa Africa Swahili people ahari Swahili Coast, hamwe n'ebikye ebisigaireho indigenous Hoisan ("San" or "Bushmen") hamwe Pygmy peoples omu mashuuma ga Afirika hamwe na Afirika eya rwagati. Abanya Afirika abarikugamba orurimi rwa Bantu nabo nibakira kubaho omuri Gabon na Equatorial Guinea, kandi nibashangwa omu bicweka by'amashuuma ga Cam Kalahari Desert omu mashuuma ga Africa, abantu abatarikushushana abarikumanywa nka Bushmen (kandi "San"), nibakwatanisa munonga, kwonka batarikushushana na "Hottentotsaba San batwireho kumara obwire buraingwa. Omubiri gwabo nigutaanira kimwe n'aba Africa abandi kandi nibo bantu b'obuhangwa b'omu mashuuma ga Africa.Template:Wp/nyn/Citation needed Pygmies n'abantu abatakabaireho bantu omuri Afirika eya rwagati.[186]
Abantu b'omu mahanga g'oburengyerwa-izooba bwa Africa, nibakira kugamba Niger–Congo languages, erikukira obwingi n'ey'amataagi gaayo agatari ga bantu, n'obu agamwe garikubaasa kuba garimu Nilo-Saharan n'ebibiina ebirikugamba orurimi rwa Afro-Asia nabyo nibishangwa. Yoruba, Igbo, Fulani, Akan, kandi Wolof enganda nizo zirikukirayo obuhango kandi ezirikukirayo amaani omuri Sahara eya rwagati Mandinka nari Mande guruupu nizikuru munonga. guruupu ezirikugamba orurimi rwa Chad otwariiremu Hausa, nizishangwa omu bicweka by'omumatemba g'ekicweka ekiri haihi na Sahara, hamwe na Nilo-Sahara, nk'eya Songhai, Kanuri, kandi Zarma, nizishangwa omu kicweka ky'oburugwa izooba bwa West Africa ekiri aha nsharo za Afirika eya rwagati.
Abantu b'omumatemba ga Africa, baine guruupu ishatu enkuru: Ababerber omu matemba g'oburengyerwa-izooba, Abanyamisri omu matemba g'oburengyerwa-izooba, hamwe n'abantu abarikugamba orurimi rwa Nile-Saharan omu burugw'izooba. Abaarabu abaizire omu kyasha kya mushanju Phoenicians (owatandikireho Carthage) hamwe Hyksos, abahindi n'abairani Alans, abahindi-abazungu Greeks, Abarooma, na Vandals bakatuura omu matemba ga Africa. Abantu baingi aba Berber bakaguma omuri Africa Morocco kandi Algeria omu kyasha kya 21, n'obu abarikugamba orurimi rwa Berber barikuba bariho omu bicweka ebimwe omuri Tunisia na Libya.[187] Orikugamba orurimi rwa Berber Tuareg hamwe n'ebindi ebirikukira kubaho-nomadAbantu b'omunda nibo barikukirayo kutuura omunda ya Sahara omumatemba ga Africa. Omuri Mauritania, harimu abantu bakye abarikugamba orurimi rwa Berber omu matemba ga Africa hamwe n'abantu abarikugamba orurimi rwa Niger-Congo omu mashuuma, n'obu haraabe hariho eby'obuhangwa by'abaharabu n'abaharabu. Omuri Sudan, nobu eby'obuhangwa by'abaharabu n'abaharabu biri ahaiguru, nikituurwamu abantu abarikugamba orurimi rwa Nilo-Saharan, nk'aba Nubians, Fur, Masalit hamwe na Zaghawa, abamazire ebyasha bingi, bakwatanisa n'abafuruki kuruga omu kicweka kya Arabia. Abantu bakye abarikugamba orurimi rwa Afro-Asia nibashangwa omuri Egypt na Sudan.[188]
Omu Horn of Africa, guruupu za Ethiopia na Eritrea (nk'eya Amhara kandi Tigrayans, abarikumanywa nka Habesha) nibagamba endimi kuruga omu Semitic eitaagi rya Afro-Asiatic amaka g'endimi, kandi Oromo kandi Somali kagamba endimi kuruga omu Cushitic eitaagi rya Afro-Asia.
Atakatandikire decolonisation entambura z'ahanyima y'orutaro rw'ensi yoona orwa kabiri Europeans bakaba nibajwekyerwa omuri buri kicweka kya Africa.[189] Okwihaho obutegyeki omu myaka ya 1960 na 1970 kikareetaho okufuruka kw'abajungu, okukira munonga kuruga omuri Algeria na Morocco (obukaikuru 1.6)pieds-noir omu matemba ga Africa),[190] Kenya, Congo[191] Rhodezia, Mozambique na Angola.[192] Ahagati ya 1975 na 1977, abantu abarikurenga akakaikuru bakagaruka omuri Portugal yonka.[193] N'obu kiraabe kiri kityo white Africans nibakiri abantu bakye munonga omu mahanga maingi omuri Afirika namunonga Zimbabwe, Namibia, Réunion, kandi South Africa.[194] Eihanga eririmu abajungu baingi munonga omuri Afirika n'erya South Africa.[195] Dutch kandi British diasporanitujwekyera abantu abarikukirayo obuhango kuruga omu mahanga ga buraaya.[196]
Obutegyeki bw'abajungu bukareeta sizable groups ahari Asiansokukira munonga from eby'obutegyeki Indian subcontinent, omu matware ga Bungyereza. Indian communities nizishangwa omuri Afirika y'amashuuma, hamwe n'endala nkye nizishangwa omuri Kenya,Tanzania, hamwe n'amahanga agandi omu mashuuma n'oburugwa izooba bwa Indian community in Uganda akaba ari expelled ekyakozirwe omwebembezi w'eihanga Idi Amin omuri 1972, n'obu baingi baaherize kugaruka. Ebizinga ebiri omuri Indian Ocean nabyo nibituurwamu munonga abantu abarikuruga omuri Asia, abarikukwatanisa n'abafirika hamwe n'abazungu. Malagasy people abantu ba Madagascar n'abantu Austronesian people, kwonka abo abari aha rubaju rw'enyanja tibarimu bantu, abaharabu, abahindi hamwe n'abazungu. Cape Coloureds omu kyasha kya 20, abantu bakye kwonka ab'omugasho omu by'entaasya Lebanese[134] nazo zitunguukire omu ndembo empango eziri aha rubaju rw'enyanja West hamwe na burugwa izooba bwa Africa.[197]
Enteebereza endiijo y'omuhendo gw'abantu omuri Afirika, 2018 AD (omu nkumi)
[edit | edit source]Oburugo: Maddison n'abandi (Univaasite ya Groningen)[198]
| Year[198] | 1 | 1000 | 1500 | 1600 | 1700 | 1820 | 1870 | 1913 | 1950 | 1973 | 1998 | 2018 | 2100 (projected) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Africa | 16 500 | 33 000 | 46 000 | 55 000 | 61 000 | 74 208 | 90 466 | 124 697 | 228 342 | 387 645 | 759 954 | 1 321 000[199] | 3 924 421[200] |
| World | 230 820 | 268 273 | 437 818 | 555 828 | 603 410 | 1 041 092 | 1 270 014 | 1 791 020 | 2 524 531 | 3 913 482 | 5 907 680 | 7 500 000[201] | 10 349 323[200] |
Emigabo ya Afirika n'abantu omu nsi yoona, 2020 (% y'abantu boona omu nsi yoona)
[edit | edit source]Oburugo: Maddison n'abandi (Univaasite ya Groningen)[198]
| Year[198] | 1 | 1000 | 1500 | 1600 | 1700 | 1820 | 1870 | 1913 | 1950 | 1973 | 1998 | 2020 | 2100 (projected) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Africa | 7.1 | 12.3 | 10.5 | 9.9 | 10.1 | 7.1 | 7.1 | 7.0 | 9.0 | 9.9 | 12.9 | 18.2[199] | 39.4[202] |
Ebyafaayo by'obuhangwa
[edit | edit source]
Ekibiina kya Sahara kikakora nk'omuhanda ogurikutamburira omu byanga hamwe n'omwanya gw'okutuuramu abantu omuri Afirika omu bwire butari bumwe na bumwe humid phases[204][205][206] n'ebiro byona omu history of Africa.[207][208] Emyaka 11,000 enyimaho, Sub-Saharan West Africans, bearing macrohaplogroup L (nk'okureeberaho, L1b1a11, L1b1a6a, L1b1a8, L1b1a9a1, L2a1k, L3d1b1a), nibabaasa kuba bafurukiire omu North Africa kandi omu Europe, okukira munonga omu southern Europe (nk'okureeberaho, Iberia).[209]
Akabonero k'obuhangwa E1b1 kikashangwa nk'ekishangwa munonga omuri Egypt, n'ekya "P2/215/M35.1 (E1b1b), omu bwiire bukye M35, nikibaasa kuba nikitandikira omuri burugwa eizooba bwa Africa, kandi nikijanjaara munonga kuruga omu eihembe rya Africa kurabira omuri Egypt.[210] Ekibiina kya R haplogroup nikishangwa ngu kiine obwire bwingi omu masekati ga Sahara, hamwe n'ebindi Afro-Asiatic kandi Nilo-Saharan guruupu ezirikugamba endimi.[211]
Obujurizi oburikukwata aha buhangwa bw'omuntu, nibworeka Horn of Africa kuba oburugo bw'akamanyiso k'obuhangwaM35/215" Y-chromosome lineage for a significant population component that moved north from that region into Egypt and the Levant. Christopher Ehret akahakanisa ngu okujanjaara kw'ebirikukwata aha buhangwa kukakwatanisa n'okujanjaara kw'enganda z'endimi za Afirika hamwe n'okutambura kw'abantu kuruga omukona rya Africa kuza omuri Egypt kandi kyongyera aha bantu abarikukwata aha bantu omuri Egypt emyaka 17,000 enyimaho.[212]
Kurugirira aha kucondooza okwakozirwe juba, Arab migrations to the Maghreb kikaba kiri omuringo gw'okureeberaho omubare gw'abantu ogwabaire nigugyenda omu maisho n'okuhindura engyenderwaho y'obuhangwa bw'abantu Maghreb ekicweka ky'omumatemba ga Africa, omu mwanya gw'okugaruraho eby'obuhangwa nk'oku eby'okucondooza ebya ira birikugira.[213] Okucondooza okundi kukashanga ngu abantu baingi J-M267 (Eu 10) chromosomes omuri Maghreb, nizirugirira aha kujanjaara kw'obuhangwa oburikureetwa abaharabu abafurukiire omuri Maghreb omu mwaka rukumi gw'okubanza CE nk'oburengyerwa-iz Qahtanite n'omumatemba ga uganda Adnanite Abaarabu bakongyera ahabantu abatarikushushana. Maghrebn'ekihome ky'okugaita amahanga. Ekicweka kya Eu10 omuri Maghreb tikirikuruga omu bantu ba kare bonka Neolithic okujanjaara kw'amahanga kuruga omu burengye bw'eizooba bwa Asia, kwonka n'okukira munonga kuruga omu kujanjaara kw'amahanga ga Asia. Arab enganda kuruga omu Arabian Peninsula.[214] N'obu barikwikiriza ngu abaharabu bakahindura amahanga ga Afirika omu bwire bw'obusiraamu, abahandiiki abamwe nibagira ngu okufuruka kw'abaharabu okwabaireho kare, nk'okwija kwa Neolithic Revolution abahingi n'abariisa kuruga Western Asia kandi Southern Europe hamwe na Bronze Age kandi Iron Age eby'okureeta kuruga Mesopotamia hamwe na Levant kikaba kiri eky'omugasho munonga aha magara gaabo.[215]
David Schoenbrun, Christopher Ehret, Steven A. Brandt na Shomarka Keita (2025) boorekire oburemeezi bw'okushoroora guruupu z'obuhangwa ezirikumanywa nkaEurasian' omu kucondooza aha nkora y'omubiri omuri Afirika y'amatemba. Kurugirira aha kucondooza okwakozirwe van de Loosdrecht et al. omuri 2018 okurikuk Morocco, ekyamanyire EM35 (okukira munonga EM78) nizikira kureebeka omu matemba g'oburugwizooba bwa Africa kwonka zikaba nizimanywa mtDNA (female lineage haplogroups) ahari U6 kandi M1 nk'ekya 'Eurasia', abahandiiki bakabuzabuza okutebekanisibwa kw'ebibiina by'abazaire ebi, oihireho okubaho kwabo omu bantu ba Afirika aba ira.[216] Omu kiteekateeko kyabo, okureeba abantu baingi omuri Afirika nikibaasa kuguma kiri ekizibu, ahabw'okuba enteekateeka y'abafirika neetwarwa nk'ey'omutaano. southwestern Asian/Levantine okugyenda omu maisho n'Afirika, nikimaraho oburemeezi oburikukwata aha miteekateekyere y'enganda, ekirikwikiriza Africasian construct nikishushana n'ekya Eurasia.) .[217]
Ediini
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/Main Template:Wp/nyn/See also

N'obu Abafirika barikworeka enzikiriza z'ediini nyingi, abantu baingi nibaheereza ekitiinisa ediini za Afirika nainga ebicweka byazo. Kwonka, omu kucondooza nainga okubara abantu, abantu baingi nibaija kwetegyereza n'amadiini amahango agaarugire aheeru y'ekicweka, okukira munonga kurabira omu bufuzi bw'amatware. Hariho enshonga nyingi ahabw'ekyo, ekikuru n'ekiteekateeko ky'amatware ngu enzikiriza n'emitwarize y'ediini ya Afirika tibirungi. Enzikiriza z'ediini hamwe n'ebihandiiko ebirikukwata aha kukwatanisa kw'ediini, bigumire kutunga, ahabw'okuba n'eshonga y'amaani ahari gavumenti eziine ediini ezitari zimwe.[218][219] Kurugirira ahari World Book Encyclopedia, Islam kandi Christianity nizo diini ibiri ezirikukirayo obuhango omuri Afirika. Obusiraamu nibukizayo omu matemba ga Africa, kandi nirwo diini y'eihanga omu mahanga maingi g'omumatemba ga Africa, nka Algeria, ahu ebicweka 99% by'abantu barikukoresa obusiraamu.[220] Abantu abarikukira obwingi omu gavumenti ezirikukira obwingi omuri Afirika y'amashuuma, ey'oburugwa izooba, hamwe n'eya rwagati hamwe n'omuri Afirika y'oburengyerwa-izooba, nibegambaho nka ChristiansAba. Coptic Christians n'abantu bakye munonga omuri Egypt, hamwe na Ethiopian Orthodox Church niryo ekanisa erikukirayo obuhango omuri Ethiopia, erimu abantu miriyoni 36 na miriyoni 51.[221] Kurugirira ahari Encyclopædia Britannica, abantu 45 ahari igana n'abakristaayo, 40 ahari igana n'abasiraamu, kandi 10 ahari igana nibakuratira traditional religions.Template:Wp/nyn/Citation needed Abafirika bakye nibo bari Hindu, Buddhist, Confucianist, Baháʼí, nari JewishHariho n'abantu bakye omuri Afirika. irreligious.
Endimi
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/Main Template:Wp/nyn/See also

Kurugirira aha kuteebereza okurikukira obwingi, abarikuhingura rukumi languages (UNESCO nikiteeberezibwa ngu enkumi ibiri nizigambwa omuri Afirika.[222] Abaingi nibaruga omuri Afirika, n'obu abamwe baruga omuri Buraaya nari Asia. Afirika niyo erikukirayo oburungi multilingual akazinga k'ensi yoona, kandi tikiri kya butoosha abantu kugamba kurungi endimi nyingi nz'abafirika, hamwe n'ez'abazungu.Template:Wp/nyn/Explain Hariho guruupu ina enkuru omuri Afirika:
- Ekibiina kya Afroasiatic endimi n'ekika ky'endimi kirimu endimi nka 240 n'abantu obukaikuru 285 abarikugambwa omu mahanga ga Afirika, omumatemba ga Africa, Sahel, hamwe n'amashuuma g'oburengyerwa-izooba bwa Asia.
- Ekibiina kya Nilo-Saharan endimi zirimu guruupu y'endimi nyingi ezirikubaasa kuba ziine akakwate families,[223] nizigambwa abantu miriyoni 30 omu ndimi 100. Endimi za Nilo-Sahara nizigambwa amahanga g'omu Africa Chad, Ethiopia, Kenya, Nigeria, Sudan, South Sudan, Uganda, hamwe n'omumatemba ga Uganda Tanzania.
- Ekibiina kya Niger-Congo amaka g'endimi nigashangwa omuri Afirika eri ahansi ya sahara. Kurugirira ahamuhendo gw'endimi, nigwo maka g'endimi agarikukirayo obuhango omuri Afirika, kandi obundi nigwo gumwe aha mahanga agarikukirayo obuhango
- Ekibiina kya Khoisan endimi nizikora guruupu y'endimi ishatu ezitarikukwatanisa[224] amaka n'abantu babiri isolates kandi zirimu abantu nka makumi ataano. Zirikukira kugambwa abantu 400,000 omu mashuuma ga Africa.[225] Endimi nyingi ez'abahoisa ni endangeredAba. Khoi kandi San abantu nibatwarwa nk'abatuuragye b'okubanza omu kicweka eki ekya Africa.
Okukuratira okuhendera kwa colonialism, haihi amahanga ga Afirika goona gakakuratira official languagen'obu haraabe hariho amahanga maingi agarikwikiriza endimi z'enzaarwa nka Swahili, Yoruba, Igbo kandi Hausa) Omu mahanga maingi, Orungyereza n'Orufaransa ('reeba African French) nizikoresibwa omu by'empurizagana omu bantu baingi nka gavumenti, eby'obushubuzi, eby'obwegyese hamwe n'eby'amahurire. Portuguese, Afrikaans n'oruspanish n'eby'okureeberaho by'endimi ezirikutandikira aheeru ya Africa, kandi ezirikukoresibwa obukaikuru bw'abafirika ebiro ebi, omu mirimo ya boona hamwe n'eyabo. Italian colonies omuri Afirika, Orugyamani nirugambwa Namibia, nk'oku kyabaire kiri obutegyeki bwa Bugirimaani obwa ira. Okutwarira hamwe, haakiri kimwe kya kataano ky'abantu omuri Afirika nibagamba endimi ezaabaire[226][227][228][lower-alpha 14] Okwongyera ahari ekyo, omu myaka egi, amahanga ga Afirika gatwire nigateekateeka kwihaho endimi zaago ezaabaire nizikoresibwa abafuzi b'amatware, nka Mali, Burkina Faso na Niger, ezaihireho orufaransa nk'orurimi rw'obutegyeki omu mwaka gwa 2020 zaataho endimi z'enzaarwa[229] kandi bakahindura amaziina g'enguuto omu maziina g'amatware.[230][231]
Eby'amagara
[edit | edit source]| Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend Template:Wp/nyn/Legend |
Abantu abarikuhingura ebicweka 85 ahari igana omuri Afirika, nibakoresa emibazi y'enzaarwa, nk'omuringo ogundi ogw'okureeberera eby'amagara g'abantu boona n'okugura Organization of African Unity (OAU) Bakuru b'amahanga hamwe na Gavumenti, bakarangirira emyaka ikumi ya 2000 nk'emyaka ikumi ya Afirika African traditional medicine omu kaweefube w'okutunguura ekiteiso ky'ekitongore ky'eby'amagara ekya WHO ekya Afirika eky'okureetaho emibazi y'enzaarwa omu by'amagara omuri Afirika.[232] Abarikukora ebiragiro by'abantu omu kicweka eki baine oburemeezi bw'okureeba omugasho gw'eby'amagara eby'enzaarwa hamwe n'okumanya yaaba okukorera hamwe n'eby'amagara eby'omurembe nikibaasa kutunguura oburinganiza n'okutunga obuheereza bw'eby'amagara, amagara g'abantu, hamwe n'entunguuka omu by'entaasya n'embeera y'abantu omu mahanga g'omumatemba ga Sahara.[233]
AIDS in post-colonial Africa n'eshonga y'amaani munonga. N'obu ensi yoona erimu abantu 15.2 ahari igana[234] ebicweka bibiri na bishatu by'abantu abakwasirwe akakooko omunsi yoona, obukaikuru nka 35 bakaba bari aba Africa, kandi obukaikuru 15 aharibo bakafa.[235] Sub-Saharan Africa abantu 69 ahari igana abaine akakooko ka siriimu, nibo baabaire baine akakooko ka siriimu[236] kandi ebicweka 70 ahari igana by'abantu boona abaisirwe akakooko ka mukenenya omuri 2011.[237] Omu mahanga g'omu mashuuma ga Sahara agarikuteganisibwa munonga, akakooko ka siriimu keyongyeire omuhendo gw'abantu abarikufa kandi kakyendeza amagara g'abantu abakuru abari ahagati y'emyaka 20 na 49 emyaka makumi abiri.[235] Okwongyera ahari ekyo, amagara g'abantu omu bicweka bingi omuri Afirika gakyendiire, okukira munonga ahabw'oburwaire bwa siriimu, kandi amagara g'abantu omu mahanga agamwe nigahika ahansi y'emyaka ashatu n'ena.[238] Template:Wp/nyn/Clear
Eby'obuhangwa
[edit | edit source]
Ebintu ebimwe ebirikukwata aha buhangwa bwa Afirika bikyendeire kukorwa omu myaka egi, ahabw'okunagaijura n'okunyangarazibwa obutegyeki bw'amatware. Nk'eky'okureeberaho, emigyenzo ya Afirika ekahwa amaani, kandi n'endimi za Afirika zikazibirwa omu mashomero g'[239] Leopold II owa Bubirigi, akagyezaho kutunguura abafirika obwo arikuzibira abakazi baingi n'oburogo.[239]
Obidoh Freeborn naagira ngu obutegyeki bw'amatware ni kimwe aha bintu ebireteire ebishushani bya Afirika eby'omurembe.[240] Kurugirira aha bahandiiki Douglas Fraser na Herbert M. Cole, "empindahinduka y'amaani eyabaireho ahabw'obutegyeki bw'amatware ekakuratirwa empindahinduka y'amaani omu by'emikono."[241] Fraser na Cole bakahamya ngu, omuri Igboland, ebintu ebimwe eby'emikono "tibiine maani n'obwegyendesereza bw'okukora eby'emikono eby'enyima ebyabaire nibikora[241] Omuhandiiki Chika Okeke-Agulu naagira ngu "oburingaaniza bw'obuhangwa bw'eihanga rya Bungyereza bukagyema ab'eby'obutegyeki n'eby'obuhangwa okuhakanisa n'okuzibira Afirika eyabaire neetandika kwebembera n'[242] Abahandiiki F. Abiola Irele na Simon Gikandi nibagira ngu ebitabo bya Afirika ebirikuhandiikwa hati, bikatandikira omu kubugana kw'amaani ahagati ya Afirika na Buraaya[243] Aha rubaju orundi, Mhoze Chikowero naikiriza ngu abafirika bakakoresa ebyeshongoro, amazina, eby'omwoyo hamwe n'eby'obuhangwa ebindi, kugira ngu bagarukye bakoresa amaani gaabo nk'abajwekyerwa, kugira ngu bagarukye aha rubaju rw'amat[244]
Obwahati hariho okugarukaho omu kugyezaho kw'okugaruka kushanga n'okugaruka kutwara eby'obuhangwa bwa Afirika nk'eky'omugasho, ahansi y'ebibiina nka African Renaissance, erikwebemberwa Thabo Mbeki, Afrocentrism, barikwebemberwa guruupu y'abeegi, otwariiremu Molefi Asante, hamwe n'okwongyera kwemanywa kw'eby'obushuubuzi kurabira omukwihaho ebihagaro Vodou hamwe n'emiringo endiijo y'eby'omwoyo.
Okuruga omu kwezi kwa kashatu omwaka 2023, ebintu 98 omuri Afirika bikahandiikwa UNESCO nk'oku World Heritage SiteOmu bintu ebi, 54 n'eby'obuhangwa, 39 n'eby'obuhangwa kandi 5 n'eby'emiringo etari emwe. List of World Heritage in Danger harimu emyanya 15 omuri Afirika.[245]
Ebishushani ebirikworekwa
[edit | edit source]


Ebyombeko
[edit | edit source]Sinema
[edit | edit source]Ebyeshongoro
[edit | edit source]Zina
[edit | edit source]Eby'emizaano
[edit | edit source]
Amahanga makumi ataano na ana ga Afirika gaine football tiimu eziri omu Confederation of African FootballEgypt esingire ekikopo kya Afirika emirundi mushanju, hamwe n'okukora rikodi emirundi eshatu erikukuratana. FIFA World Cups. Morocco, ahari 2022 World Cup in Qatar niryo eihanga rya Afirika ery'okubanza kuhika ahakamaririzo g'ekikopo ky'ensi yoona ekya FIFA. 2010 World Cup tournament, okuhinduka eihanga rya Afirika ery'okubanza kukikora. Kiraabu ezirikusinga oburungi omuri buri riigi y'omupiira gw'ebigyere nizizaana CAF Champions League, kandi za kiraabu eziri ahansi nizihayahayana CAF Confederation Cup.
Omu myaka etakahwireho, Afirika etunguukire omu by'entunguuka basketball ebyombeko, ebyombekirwe omu ndembo nka Cairo, Dakar, Johannesburg, Kigali, Luanda, kandi Rades.[246] Omuhendo gw'abazaani b'omupiira gw'enseru kuruga Afirika abaayehandikiise omuri U.S. NBA etungire entunguuka omu mwaka gwa 2010.[247]
Cricket nikimanyibwa munonga omu mahanga ga Afirika agamwe. South Africa kandi Zimbabwe baine Test omutindo, obwe Kenya niyo tiimu erikwebembera etarikukyeberwa kandi ekaba eriho One-Day International cricket (ODI) embeera (okuruga 10 October 1997, okuhisya 30 January 2014) Amahanga ashatu gakakwatanisa 2003 Cricket World Cup. Namibia niryo eihanga rya Afirika erindi eryazaaniire omu kikopo ky'ensi yoona. Morocco, omu matemba ga Africa, nikyo kitongoreire 2002 Morocco Cup, kwonka tiimu y'eihanga terarabiremu kuza omu mpaka z'amaani.
Rugby nikiranganwa omu mahanga maingi g'omu mashuuma ga Afirika. Namibia kandi Zimbabwe niinyejumbire emirundi mingi aha Rugby World Cup, kandi South Africa niyo tiimu y'eihanga erikusingayo obusinguzi omu kikopo ky'ensi yoona ekya Rugby, ahanyima y'okusingura empaka emirundi ena, omuri 1995, 2007, 2019, na 2023.[248]
Traditional sports bakabingwa munonga omu bwire bwa colonial era, kandi baingi bariyo nibafa nainga tibakiriho ahabw'oburemeezi bwa modernisation, n'obu kiraabe kiri kityo, abantu baingi nibamanywa n'obu gavumenti yaaba etarikubashagika.[249][250]Template:Wp/nyn/Rp Eby'okureeberaho ebimwe ni Senegalese wrestling, Dambe, Nguni stick-fighting, kandi Savika. Template:Wp/nyn/Clear
Reeba n'eki
[edit | edit source]Ebihandiiko
[edit | edit source]- ↑ This characterisation has come under criticism by some African scholars, as it implies conflict between the oral and written. They instead contend that in reality, the characterisation is defined by the interaction between three ways of expression and diffusion: the oral, the written, and the printed word.[13] Bethwell Allan Ogot notes that images of Africa composed by Western writers have often been in terms of "opposites" and how they differ from "us".[14]
- ↑ Attributed to multiple sources:[16][17][18][19][20][21]
- ↑ In stateless societies, oral histories centred around clan histories.[22] John Lonsdale famously said that "the most distinctively African contribution to human history could be said to have been precisely the civilized art of living fairly peaceably together not in states".[23]
- ↑ In these cases, time's duration is not as it affects the fate of the individual, but the pulse of the social group. It is not a river flowing in one direction from a known source to a known outlet. Generally, traditional African time involves eternity in both directions, unlike Christians who consider eternity to operate in one direction. In African animism, time is an arena where both the group and the individual struggle for their vitality. The goal is to improve their situation, thus being dynamic. Bygone generations remain contemporary, and as influential as they were during their lifetime, if not more so. In these circumstances causality operates in a forward direction from past to present and from present to future, however direct intervention can operate in any direction.[47]Template:Wp/nyn/Rp
- ↑ Some scholars contest that cultures and identities cannot be considered fixed or invariable, especially over such a long time period.[67]
- ↑ Bida is stressed as a protective force by narrators; some versions have Bida descending from Dinga, with his children founding Wagadu. Pythons are most at home in grasslands near water, and likely came to be associated with the seasonal rains, with them rarely being seen during the dry periods. As such, snake deities feature prominently in West African traditional religions.[96]
- ↑ An initial idea that the dispersal was caused by population pressure following the introduction of farming is generally now discounted.[98]Template:Wp/nyn/Rp
- ↑ Continental regions as per UN categorizations/map
- ↑ Egypt is generally considered a transcontinental country in Northern Africa (UN region) and Western Asia; population and area figures are for African portion only, west of the Suez Canal.
- ↑ The territory of Western Sahara is claimed by the Sahrawi Arab Democratic Republic and Morocco. The SADR is recognised as a sovereign state by the African Union. Morocco claims the entirety of the country as its Southern Provinces. Morocco administers 4/5 of the territory while the SADR controls 1/5. Morocco's annexation of this territory has not been recognised internationally.
- ↑ Bloemfontein is the judicial capital of South Africa, while Cape Town is its legislative seat, and Pretoria is the country's administrative seat.
- ↑ Yamoussoukro is the official capital of Ivory Coast, while Abidjan is the de facto seat.
- ↑ Geographically part of the archipelago (Lampedusa and Lampione) belongs to the African continent; politically and administratively, the islands fall within the Province of Agrigento in Sicily
- ↑ The previous three references show that there a total of 130 million English speakers, 120 million French speakers, and over 30 million Portuguese speakers in Africa, making them about 20% of Africa's 2022 population of 1.4 billion people.
Eby'okureeberaho
[edit | edit source]- 1 2 Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Swanson, Ana (17 August 2015). "5 ways the world will look dramatically different in 2100". The Washington Post. Archived from the original on 26 September 2017. Retrieved 26 September 2017.
- ↑ Harry, Njideka U. (11 September 2013). "African Youth, Innovation and the Changing Society". HuffPost. Archived from the original on 20 September 2013. Retrieved 27 September 2013.
- ↑ Janneh, Abdoulie (April 2012). "item, 4 of the provisional agenda – General debate on national experience in population matters: adolescents and youth" (PDF). United Nations Economic Commission for Africa. Archived (PDF) from the original on 10 November 2013. Retrieved 15 December 2015.
- ↑ "Population by world region". Our World in Data. July 11, 2024. Retrieved October 8, 2024.
- 1 2 Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Studies, the Africa Center for Strategic. "African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security". Africa Center for Strategic Studies. Archived from the original on 12 July 2023. Retrieved 2023-07-12.
- ↑ Schneider, S. H.; et al. (2007). "19.3.3 Regional vulnerabilities". In Parry, M.L.; et al. (eds.). Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change. Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK: Print version: CUP. This version: IPCC website. ISBN 978-0-521-88010-7. Archived from the original on 12 March 2013. Retrieved 15 September 2011.
- ↑ Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, "2014: Africa". In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, and New York, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf, Template:Wp/nyn/Webarchive.
- ↑ "One of Africa's best kept secrets – its history". BBC News. 1 July 2017. Archived from the original on 29 July 2021. Retrieved 29 July 2021.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Vansina, Jan (1981). "Oral tradition and its methodology". General History of Africa: Volume 1. UNESCO Publishing.
- ↑ "Homo sapiens: University of Utah News Release: 16 February 2005". Archived from the original on 24 October 2007.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Sample, Ian (7 June 2017). "Oldest Homo sapiens bones ever found shake foundations of the human story". The Guardian. Archived from the original on 31 October 2019. Retrieved 7 June 2017.
- ↑ Zimmer, Carl (10 September 2019). "Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor[[:Template:Wp/nyn/Snd]]on a Computer[[:Template:Wp/nyn/Snd]]By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans". The New York Times. Archived from the original on 31 December 2019. Retrieved 10 September 2019.
{{cite news}}: URL–wikilink conflict (help) - ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ The Egba United Government, a government of the Egba people, was legally recognised by the British as independent until being annexed into the Colony and Protectorate of Nigeria in 1914: Template:Wp/nyn/Cite journal
- 1 2 Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.
- ↑ Desfayes, Michel (25 January 2011). "The Names of Countries". michel-desfayes.org. Archived from the original on 27 June 2019. Retrieved 9 April 2019.
Africa. From the name of an ancient tribe in Tunisia, the Afri (adjective: Afer). The name is still extant today as Ifira and Ifri-n-Dellal in Greater Kabylia (Algeria). A Berber tribe was called Beni-Ifren in the Middle Ages and Ifurace was the name of a Tripolitan people in the 6th century. The name is from the Berber language ifri 'cave'. Troglodytism was frequent in northern Africa and still occurs today in southern Tunisia. Herodote wrote that the Garamantes, a North African people, used to live in caves. The Ancient Greek called troglodytēs an African people who lived in caves. Africa was coined by the Romans and Template:Wp/nyn/'IfriqiyehTemplate:Wp/nyn/' is the arabised Latin name. (Most details from Decret & Fantar, 1981).
- 1 2 Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Edward Lipinski, Itineraria Phoenicia Template:Wp/nyn/Webarchive, Peeters Publishers, 2004, p. 200. Template:Wp/nyn/ISBN
- ↑ "Africa African Africanus Africus". Consultos.com. Archived from the original on 29 January 2009. Retrieved 14 November 2006.
- ↑ "Nile Genesis: the opus of Gerald Massey". Gerald-massey.org.uk. 29 October 1907. Archived from the original on 30 January 2010. Retrieved 18 May 2010.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Hallikan, 'Abu-l-'Abbas Sams-al-din 'Ahmad ibn Muhammad Ibn (1842). Kitab Wafayat Ala'yan. Ibn Khallikan's Biographical Dictionary Transl. by (Guillaume) B(aro)n Mac-Guckin de Slane. Benjamin Duprat. Archived from the original on 24 September 2019. Retrieved 30 July 2018.
- ↑ al-Andalusi, Sa'id (2010). Science in the Medieval World. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-79231-9. Archived from the original on 24 September 2019. Retrieved 30 July 2018.
- ↑ Upton, Roger D. (1881). Travels in the Arabian Desert: With Special Reference to the Arabian Horse and Its Pedigree. C.K. Paul & Company. Archived from the original on 24 September 2019. Retrieved 30 July 2018.
- ↑ Modified from Wilhelm Sturmfels and Heinz Bischof: Unsere Ortsnamen im ABC erklärt nach Herkunft und Bedeutung, Bonn, 1961, Ferdinand Dümmlers Verlag.
- ↑ Serge Losique: Dictionnaire étymologique des noms de pays et de peuples, Paris, 1971, Éditions Klincksieck.
- ↑ Holl, Augustin. General history of Africa, IX: General history of Africa revisited. pp. 511–531.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Meziane, Mohamed Amer. "The Invention of North Africa: Hegel, Fanon, and the racialization of geography".
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Vansina, Jan (1985). Oral tradition as history. Internet Archive. Madison, Wis. : University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-10214-2.
- 1 2 Hama, Boubou; Ki-Zerbo, Joseph (1981). "The place of history in African society". General History of Africa: Volume 1. UNESCO Publishing.
- ↑ Isichei, Elizabeth (1997-04-13). A History of African Societies to 1870. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45599-2.
- ↑ Bâ, Amadou (1981). "The living tradition". General History of Africa: Volume 1. UNESCO Publishing.
- ↑ Jimoh, Anselm Kole (2017). "An African Theory of Knowledge". In Ukpokolo, Isaac E. (ed.). Themes, Issues and Problems in African Philosophy. Cham: Springer International Publishing. pp. 121–136. doi:10.1007/978-3-319-40796-8_8. ISBN 978-3-319-40796-8.
- ↑ Herrera, Rene J.; Garcia-Bertrand, Ralph (2018). Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations. Elsevier Science. pp. 61–. ISBN 978-0-12-804128-4. Archived from the original on 30 March 2021. Retrieved 18 October 2020.
- ↑ Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life., Oxford University Press. Template:Wp/nyn/ISBN
- ↑ Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Wells, Spencer (December 2002) The Journey of Man, Template:Wp/nyn/Webarchive. National Geographic.
- ↑ Oppenheimer, Stephen. The Gates of Grief, Template:Wp/nyn/Webarchive. bradshawfoundation.com.
- ↑ "15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea". lpi.usra.edu. Archived from the original on 26 January 2021. Retrieved 13 May 2020.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Goucher, Candice; Walton, Linda (2013). World History: Journeys from Past to Present. Routledge. pp. 2–20. ISBN 978-1-134-72354-6. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 5 February 2018.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks", Template:Wp/nyn/Webarchive, Science Daily.
- ↑ Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Ehret, Christopher (2002). The Civilizations of Africa: A History to 1800. University Press of Virginia.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- 1 2 3 4 5 Abu Bakr, Abdel (1981). "Pharoanic Egypt". General History of Africa: Volume 2. UNESCO Publishing.
- ↑ Anderson, J. R. (2012). "Kerma". The Encyclopedia of Ancient History. The Encyclopedia of Ancient History. doi:10.1002/9781444338386.wbeah15224. ISBN 978-1-4443-3838-6. She states, "To date, Kerma-culture has been found from the region of the First Cataract to upstream of the Fourth Cataract."
- ↑ Buzon, Michele (2011). "Nubian identity in the Bronze Age. Patterns of cultural and biological variation". Retrieved 30 March 2017.
- ↑ "Tomb Reveals Ancient Egypt's Humiliating Secrets". Daily Times. 29 July 2003. Archived from the original on 5 November 2013.
- ↑ Elayi, Josette (2018). Sennacherib, King of Assyria. SBL Press. pp. 66–67. ISBN 978-0-88414-318-5.
- ↑ Riad, Henry (1981). "Egypt in the Hellenistic era". General History of Africa: Volume 2. UNESCO Publishing.
- ↑ Török, László (2009). Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500. BRILL. ISBN 978-90-04-17197-8.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Chami, Felix (2025). "The Advent of Domestication in Eastern and Southern Africa". General History of Africa: Volume 9. UNESCO Publishing.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite conference
- ↑ Phillipson, D. W. (2012). "The First Millennium BC". Foundations of an African Civilisation: Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-1300 AD. Boydell & Brewer Ltd. ISBN 978-1-84701-041-4.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Njoku, Raphael Chijioke (2013). "Precolonial States and Societies". The History of Somalia. Greenwood. ISBN 978-0-313-37857-7.
- 1 2 Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- 1 2 Warmington, Brian (1981). "The Carthaginian Period". General History of Africa: Volume 2. UNESCO Publishing.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Mahjoubi, Ammar; Salama, Pierre (1981). "The Roman and post-Roman period in North Africa". General History of Africa: Volume 2. UNESCO Publishing.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Collins, Robert; Burns, James (2007). "Empires of the plains". A History of Sub-Saharan Africa. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86746-7.
- 1 2 Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Wai-Andah, Bassey (1981). "West Africa before the seventh century". General History of Africa: Volume 2. UNESCO Publishing.
- ↑ Gestrich, Nikolas (2019). "Ghana Empire". Oxford Research Encyclopedias: African history. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.396. ISBN 978-0-19-027773-4.
- 1 2 Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Posnansky, Merrick (1981). "The societies of Africa south of the Sahara in the Early Iron Age". General History of Africa: Volume 2 (PDF). UNESCO. p. 729.
- 1 2 3 4 Juwayeyi, Yusuf M. (2020). "The Bantu origins of the Chewa". Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa. Boydell & Brewer. ISBN 978-1-84701-253-1.
- 1 2 Bostoen, Koen (2018). "The Bantu Expansion". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-027773-4.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ de Maret, Pierre (2013). "Archaeologies of the Bantu Expansion". In Mitchell, Peter (ed.). The Oxford Handbook of African Archaeology. Oxford University Press.
- ↑ Honour, Hugh; Fleming, John (2005). A world history of art (7th ed.). London: Laurence King. ISBN 978-1-85669-451-3.
- ↑ Meredith, Martin (20 January 2006). "The Fate of Africa – A Survey of Fifty Years of Independence". The Washington Post. Archived from the original on 2 May 2019. Retrieved 23 July 2007.
- ↑ "Igbo-Ukwu (c. 9th century) | Thematic Essay | Heilbrunn Timeline of Art History". The Metropolitan Museum of Art. October 2001. Archived from the original on 4 December 2008. Retrieved 18 May 2010.
- ↑ Glick, Thomas F. (2005). Islamic And Christian Spain in the Early Middle Ages. Brill Academic Publishers, p. 37. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ "Mauritania – Arab Invasions". countrystudies.us. Archived from the original on 23 June 2011. Retrieved 25 April 2010.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Lapidus, Ira M. (1988) A History of Islamic Societies, Cambridge.
- ↑ Historical survey: Slave societies. Template:Wp/nyn/Webarchive, Encyclopædia Britannica.
- ↑ Swahili Coast Template:Wp/nyn/Webarchive, National Geographic
- ↑ Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History. Template:Wp/nyn/Webarchive, Encyclopædia Britannica.
- ↑ "Focus on the slave trade". BBC News. 3 September 2001. Archived from the original on 28 July 2011. Retrieved 28 February 2008.
- ↑ Lovejoy, Paul E. (2000). Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa. Cambridge University Press. p. 25. ISBN 978-0-521-78430-6.
- ↑ Rees Davies, "British Slaves on the Barbary Coast". , BBC, 1 July 2003.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Hassan, Yusuf Fadl (1967). The Arabs and the Sudan: from the Seventh to the Early Sixteenth Century. Edinburgh U.P. p. 47. ISBN 978-0-85224-023-6.
- ↑ Morgan, Robert (21 September 2016). History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt. FriesenPress. p. 254. ISBN 978-1-4602-8027-0.
- ↑ Landau, Rom (1967). Morocco: Marrakesh, Fez, Rabat. Elek. p. 74. ISBN 978-0-236-30866-8.
- ↑ Badawi, Zeinab (18 April 2024). An African History of Africa: Instant Sunday Times bestseller and shortlisted for the Nero Book Awards. Ebury Publishing. pp. 186–200. ISBN 978-0-7535-6015-0.
- ↑ Hamel, Chouki El (27 February 2014). Black Morocco: A History of Slavery, Race, and Islam. Cambridge University Press. pp. 160–164. ISBN 978-1-139-62004-8.
- ↑ Jo Loosemore, Sailing against slavery. Template:Wp/nyn/Webarchive. BBC.
- ↑ "The West African Squadron and slave trade". Pdavis.nl. Archived from the original on 10 June 2010. Retrieved 18 May 2010.
- ↑ Simon, Julian L. (1995) State of Humanity, Blackwell Publishing. p. 175. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Bély, Lucien (2001). The History of France. Editions Jean-paul Gisserot. p. 118. ISBN 978-2-87747-563-1. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 5 February 2018.
- ↑ Aryeetey, Ernest; Harrigan, Jane; Machiko, Nissanke (2000). Economic Reforms in Ghana: The Miracle and the Mirage. Africa World Press. p. 5. ISBN 978-0-86543-844-6. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 5 February 2018.
- ↑ Maria, Caitriona; Lomo, Naa-Atawei Mawufemor (15 November 2025). "The 54 Countries of Africa in Alphabetic Order". Retrieved 3 December 2025.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ "BBC: 1984 famine in Ethiopia". BBC News. 6 April 2000. Archived from the original on 19 April 2019. Retrieved 1 January 2010.
- ↑ Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, Template:Wp/nyn/ISBN, pp. 295–296.
- ↑ Steven Varnis, Reluctant aid or aiding the reluctant?: U.S. food aid policy and the Ethiopian Famine Relief, 1990, Template:Wp/nyn/ISBN, p. 38.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Rayner, Gordon (27 September 2011). "Is your mobile phone helping fund war in Congo?". The Daily Telegraph. London. Archived from the original on 18 October 2017. Retrieved 3 April 2018.
- ↑ "Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study". Reuters. 22 January 2008. Archived from the original on 14 April 2011. Retrieved 20 May 2022.
- 1 2 3 Malia Politzer, "China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration". Template:Wp/nyn/Webarchive, Migration Information Source. August 2008.
- ↑ "GDP (Constant 2015 US$) – Sub-Saharan Africa | Data". Archived from the original on 21 May 2022. Retrieved 21 May 2022.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Jenny Aker, Isaac Mbiti, "Mobile Phones and Economic Development in Africa". Template:Wp/nyn/Webarchive SSRN.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ "Development prospects in Africa undermined by a severe economic downturn". Africa Renewal. 25 January 2021. Archived from the original on 21 May 2022. Retrieved 21 May 2022.
- ↑ Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) The Middle East and North Africa, Oxford University Press US. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ "Atlas – Xpeditions". National Geographic Society. 2003. Archived from the original on 3 March 2009. Retrieved 1 March 2009.
- 1 2 Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Lewin, Evans. (1924) Africa, Clarendon press.
- ↑ Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. Template:Wp/nyn/ISBN.
- 1 2 3 "Africa: Environmental Atlas, 06/17/08." Template:Wp/nyn/Webarchive African Studies Center Template:Wp/nyn/Webarchive, University of Pennsylvania. Retrieved June 2011.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal (The 136 °F (57.8 °C), claimed by 'Aziziya, Libya, on 13 September 1922, has been officially deemed invalid by the World Meteorological Organization.)
- ↑ "World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive". Archived from the original on 4 January 2013. Retrieved 10 January 2013.
- ↑ Deforestation reaches worrying level – UN. Template:Wp/nyn/Webarchive. AfricaNews. 11 June 2008.
- ↑ Forests and deforestation in Africa – the wasting of an immense resource. Template:Wp/nyn/Webarchive. afrol News.
- ↑ Template:Wp/nyn/NatGeo ecoregion
- ↑ "Nature laid waste: The destruction of Africa" Template:Wp/nyn/Webarchive, The Independent, 11 June 2008.
- ↑ "Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era?" (PDF). Retrieved 2026-03-17.
- ↑ Mbeki, Thabo (9 July 2002). "Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki". ABSA Stadium, Durban, South Africa: africa-union.org. Archived from the original on 3 May 2009. Retrieved 8 February 2009.
- ↑ "IDB: Countries Ranked by Population". 28 November 1999. Archived from the original on 28 November 1999.
- ↑ "Estatuto de Autonomía de Canarias en la Página Web Oficial del Gobierno de Canarias". .gobiernodecanarias.org. Archived from the original on 2011-01-20. Retrieved 2010-09-20.
- ↑ "Pelagie - Enciclopedia - Treccani" (in Italian).
Gruppo di 3 isole a S della Sicilia (25,5 km2 con 6137 ab. nel 2008): Lampedusa, Linosa e Lampione. Linosa è d'origine vulcanica, mentre le altre due emergono dalla piattaforma africana. Lampedusa e Linosa costituiscono un comune della prov. di Agrigento, mentre Lampione è disabitata.
- ↑ Sandbrook, Richard (1985). The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press. passim.
- ↑ "Human Development Reports". United Nations Development Programme. Archived from the original on 16 March 2018. Retrieved 11 September 2005.
- ↑ "World Bank Updates Poverty Estimates for the Developing World". World Bank. 26 August 2008. Archived from the original on 19 May 2010. Retrieved 18 May 2010.
- ↑ "The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the fight against poverty". World Bank. Archived from the original on 23 March 2009. Retrieved 16 April 2009.
- ↑ Economic report on Africa 2004: unlocking Africa's potential in the global economy. Template:Wp/nyn/Webarchive (Substantive session 28 June–23 July 2004), United Nations.
- ↑ "Neo-Liberalism and the Economic and Political Future of Africa". Globalpolitician.com. 19 December 2005. Archived from the original on 31 January 2010. Retrieved 18 May 2010.
- ↑ "The Number of the Poor Increasing Worldwide while Sub-Saharan Africa is the Worst of All". Turkish Weekly. 29 August 2008. Archived from the original on 24 September 2008. Retrieved 7 November 2011.
- ↑ "Zambia's looming debt crisis is a warning for the rest of Africa". The Economist. Archived from the original on 18 September 2018. Retrieved 19 September 2018.
- ↑ "World Economic Outlook Database October 2025". IMF. Retrieved 2025-11-08.
- ↑ "Africa: Developed Countries' Leverage On the Continent. Template:Wp/nyn/Webarchive". AllAfrica.com. 7 February 2008.
- ↑ Africa, China's new frontier. Template:Wp/nyn/Webarchive. Times Online. 10 February 2008.
- ↑ "DR Congo poll crucial for Africa". BBC News. 16 November 2006. Archived from the original on 2 December 2010. Retrieved 10 October 2009.
- ↑ China tightens grip on Africa with $4.4bn lifeline for Guinea junta. The Times. 13 October 2009 Template:Wp/nyn/Subscription required. .
- ↑ The African Decade? Template:Wp/nyn/Webarchive. Ilmas Futehally. Strategic Foresight Group.
- ↑ "Africa Can Feed Itself in a Generation, Experts Say". Template:Wp/nyn/Webarchive, Science Daily, 3 December 2010.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 The United Nations World Water Development Report 2016: Water and Jobs. Paris: UNESCO. 2016. ISBN 978-92-3-100146-8.
Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY-SA 3.0 IGO) license. - ↑ "An inside look at Kainji Dam". 2012-10-14. Archived from the original on 2012-10-14. Retrieved 2020-11-28.
- 1 2 "Cooperation in International Waters in Africa (CIWA)". The World Bank. Archived from the original on 19 January 2022. Retrieved 2016-11-13.
- ↑ "The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world". 19 July 2018. Archived from the original on 24 October 2021. Retrieved 24 October 2021.
- ↑ "New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin". Archived from the original on 24 October 2021. Retrieved 24 October 2021.
- ↑ "Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows". 9 June 2009. Archived from the original on 24 October 2021. Retrieved 24 October 2021.
- ↑ "Africa Population Dynamics". overpopulation.org. Archived from the original on 17 February 2015. Retrieved 26 July 2007.
- ↑ Past and future population of Africa. Template:Wp/nyn/Webarchive. Source: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2013).
- ↑ Gladstone, Rick (29 July 2015). "India Will Be Most Populous Country Sooner Than Thought, U.N. Says". The New York Times. Archived from the original on 1 December 2020. Retrieved 14 February 2017.
- ↑ "What to do about Africa's dangerous baby boom". The Economist. Archived from the original on 25 September 2018. Retrieved 26 September 2018.
- ↑ "Fertility rate, total (births per woman) – Sub-Saharan Africa". The World Bank. Archived from the original on 13 May 2020. Retrieved 29 May 2020.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ United Nations. Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects 2022. Summary of Results (PDF). New York. p. 14. Archived (PDF) from the original on 19 July 2022. Retrieved 6 July 2023.
- ↑ Luc-Normand Tellier (2009). Urban world history: an economic and geographical perspective. Template:Wp/nyn/Webarchive. PUQ. p. 204. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine. Template:Wp/nyn/Webarchive. Times Online. 16 December 2004.
- ↑ "Q&A: The Berbers". BBC News. 12 March 2004. Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 30 December 2013.
- ↑ Blench, Roger (2019). "The Linguistic Prehistory of the Sahara". Burials, Migration and Identity in the Ancient Sahara and Beyond. pp. 431–463. doi:10.1017/9781108634311.014. ISBN 978-1-108-63431-1. S2CID 197854997.
- ↑ "We Want Our Country" (3 of 10). Template:Wp/nyn/Webarchive. Time, 5 November 1965.
- ↑ Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). Migration and development co-operation.. Template:Wp/nyn/Webarchive. Council of Europe, p. 25. Template:Wp/nyn/ISBN.
- ↑ "Jungle Shipwreck". Template:Wp/nyn/Webarchive. Time, 25 July 1960.
- ↑ "Flight from Angola". , The Economist, 16 August 1975.
- ↑ Portugal – Emigration. Template:Wp/nyn/Webarchive, Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington, D. C.: GPO for the Library of Congress, 1993.
- ↑ Holm, John A. (1989). Pidgins and Creoles: References survey. Cambridge University Press. p. 394. ISBN 978-0-521-35940-5. Archived from the original on 5 September 2015. Retrieved 14 October 2015.
- ↑ South Africa: People: Ethnic Groups., , CIA World Factbook.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite encyclopedia
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- 1 2 3 4 Maddison (27 July 2016). "Growth of World Population, GDP and GDP Per Capita before 1820" (PDF). Archived (PDF) from the original on 12 February 2021. Retrieved 17 July 2019.
- 1 2 "Africa Population (LIVE)". worldometers.info. Archived from the original on 2 September 2020. Retrieved 17 July 2019.
- 1 2 Ritchie, Hannah; Mathieu, Edouard; Rodés-Guirao, Lucas; Gerber, Marcel (11 July 2022). "Five key findings from the 2022 UN Population Prospects". Our World in Data. Archived from the original on 16 June 2023. Retrieved 2022-07-23.
- ↑ "World Population Day: July 11, 2018". United States Census Bureau. 11 July 2018. Archived from the original on 18 July 2019. Retrieved 18 July 2019.
- ↑ Cilluffo, Anthony; Ruiz, Neil G. (17 June 2019). "World's population is projected to nearly stop growing by the end of the century". Pew Research Center. Archived from the original on 22 July 2019. Retrieved 2 June 2023.
- ↑ Holl, Augustin. General history of Africa, IX: General history of Africa revisited. pp. 511–531, 723–731.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Drake, Nick; Breeze, Paul (2016). "Climate Change and Modern Human Occupation of the Sahara from MIS 6-2". Africa from MIS 6-2. Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology. Africa from MIS 6-2. pp. 103–122. doi:10.1007/978-94-017-7520-5_6. ISBN 978-94-017-7519-9. S2CID 131383927.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Holl, Augustin. General history of Africa, IX: General history of Africa revisited. p. 525.
- ↑ Holl, Augustin. The Genealogical Connections of Africa’s Regions: The Y Chromosome Evidence in General history of Africa, IX: General history of Africa revisited. pp. 511–531.
- ↑ Ehret, Christopher (20 June 2023). Ancient Africa: A Global History, to 300 CE. Princeton University Press. pp. 97, 167. ISBN 978-0-691-24410-5.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Robbeets, Martine; Hudson, Mark (9 June 2025). The Oxford Handbook of Archaeology and Language. Oxford University Press. p. 565. ISBN 978-0-19-269455-3.
- ↑ Robbeets, Martine; Hudson, Mark (9 June 2025). The Oxford Handbook of Archaeology and Language. Oxford University Press. p. 565. ISBN 978-0-19-269455-3.
- ↑ "African Religion on the Internet". Stanford University. Archived from the original on 2 September 2006.
- ↑ Onishi, Normitsu (1 November 2001). "Rising Muslim Power in Africa Causing Unrest in Nigeria and Elsewhere". The New York Times. Retrieved 1 March 2009.
- ↑ "Algeria". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 2024-04-11. Archived from the original on 4 January 2021. Retrieved 2024-04-16..
- ↑ Center, Pew Research (2017-11-08). "Orthodox Christianity in the 21st Century". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. Archived from the original on 17 April 2024. Retrieved 2024-04-16.
- ↑ "Africa". UNESCO. 2005. Archived from the original on 2 June 2008. Retrieved 1 March 2009.
- ↑ Wolff, Ekkehard. Linguistic features and typologies in languages commonly referred to as 'Nilo-Saharan'. Cambridge University Press. pp. 326–381. Retrieved 22 October 2023.
- ↑ Güldemann, Tom (29 August 2014). Beyond 'Khoisan': Historical relations in the Kalahari Basin. John Benjamins. pp. 1–40. Archived from the original on 24 October 2023. Retrieved 22 October 2023.
- ↑ "Khoisan Languages". The Language Gulper. Archived from the original on 25 January 2017. Retrieved 2 January 2017.
- ↑ Oluwole, Victor (2021-09-12). "A comprehensive list of all the English-speaking countries in Africa". Business Insider Africa. Archived from the original on 2 September 2023. Retrieved 2023-09-02.
- ↑ Stein-Smith, Kathleen (2022-03-17). "Africa and the French language are growing together in global importance". The Conversation. Archived from the original on 2 September 2023. Retrieved 2023-09-02.
- ↑ Babbel.com; GmbH, Lesson Nine. "How Many People Speak Portuguese, And Where Is It Spoken?". Babbel Magazine. Archived from the original on 11 July 2020. Retrieved 2023-09-02.
- ↑ "MSN". MSN. Retrieved 2025-04-09.
- ↑ Presse, AFP-Agence France. "Mali Junta Renames Colonial French Street Names". barrons.com. Retrieved 2025-01-01.
- ↑ "New wave of anti-colonial populism sweeps Francophone Africa ". Quartz. 2022-06-06. Retrieved 2024-09-02.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- ↑ "World Population by continents and countries – Nations Online Project". Archived from the original on 5 January 2014. Retrieved 18 March 2015.
- 1 2 Appiah, Anthony; Gates, Henry Louis (2010). Encyclopedia of Africa. Oxford University Press. p. 8.
- ↑ ""Global Fact Sheet", Joint United Nations Programme on HIV and AIDS, 20 November 2012" (PDF). Archived (PDF) from the original on 27 March 2014. Retrieved 18 October 2020.
- ↑ "UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic 2012" (PDF). Retrieved 13 May 2013.
- ↑ Stearns PN (2008). The Oxford Encyclopedia of The Modern World. Oxford University Press. p. 556.
- 1 2 "Pearsonhighered.com" (PDF). Archived from the original (PDF) on 1 May 2015.
- ↑ Template:Wp/nyn/Cite journal
- 1 2 Fraser, Douglas; Cole, Herbert M. (2004). African Art and Leadership. University of Wisconsin Press. p. 95. ISBN 978-0-299-05824-1. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 18 December 2015.
- ↑ Okeke-Agulu, Chika (2015). Postcolonial Modernism: Art and Decolonization in Twentieth-Century Nigeria. Duke University Press. p. 63. ISBN 978-0-8223-7630-9. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 18 December 2015.
- ↑ Gikandi, Simon (2000). "African literature and the colonial factor". The Cambridge History of African and Caribbean Literature. pp. 379–397. doi:10.1017/CHOL9780521832755.021. ISBN 978-1-139-05463-8.
- ↑ Chikowero, Mhoze (2015). African Music, Power, and Being in Colonial Zimbabwe. Indiana University Press. p. 8. ISBN 978-0-253-01809-0. Archived from the original on 11 June 2020. Retrieved 18 December 2015.
- ↑ "Africa". UNESCO World Heritage Convention. Archived from the original on 30 March 2023. Retrieved 30 March 2023.
- ↑ "Getting to know Africa's flashy basketball arenas". FIBA. 2 September 2019. Archived from the original on 7 January 2021. Retrieved 10 December 2020.
- ↑ Nxumalo, Lee (20 December 2020). "Basketball's next frontier is Africa". New Frame. Archived from the original on 16 January 2021. Retrieved 11 January 2021.
- ↑ "RWC 2023 Spotlight: South Africa". Rugby World Cup 2023. Archived from the original on 2 June 2021. Retrieved 29 May 2021.
- ↑ Cora, Burnett (2018). "Traditional sports and games in Eastern, Central and Southern Africa". Sport in the African World. Routledge. pp. 121–145. doi:10.4324/9781351212755-8. ISBN 978-1-351-21275-5.
- ↑ Keim, Marion; Coning, Christo de (2014-03-26). Sport and Development Policy in Africa: Results of a Collaborative Study of Selected Country Cases. AFRICAN SUN MeDIA. ISBN 978-1-920689-20-9.
Oburugo
[edit | edit source]- Template:Wp/nyn/Cite journal
- Collins, Robert O.; Burns, James M. (2007). A History of Sub-Saharan Africa. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68708-9.
- European Investment Bank (6 July 2022c). EIB Group Sustainability Report 2021. European Investment Bank. ISBN 978-92-861-5237-5.
- Malone, Jacqui (1996). Steppin' on the Blues: the Visible Rhythms of African American Dance. University of Illinois Press. OCLC 891842452.
- Robinson, Ronald; Gallagher, John; Denny, Alice (1978) [1961]. Africa and the Victorians: The official mind of imperialism (2 ed.). Macmillan. ISBN 978-0-333-31006-9. OL 17989466M.
- Shillington, Kevin (2005). History of Africa. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-333-59957-0.
- Southall, Roger; Melber, Henning (2009). A New Scramble For Africa?: Imperialism, Investment and Development. University of KwaZulu-Natal Press.
- Welsh-Asante, Kariamu (2009). African Dance. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-2427-8.
Okushoma ebirikukiraho
[edit | edit source]Template:Wp/nyn/See also Template:Wp/nyn/Refbegin
- Asante, Molefi (2007). The History of Africa. US: Routledge. ISBN 978-0-415-77139-9.
- Clark, J. Desmond (1970). The Prehistory of Africa. London, England: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02069-2.
- Crowder, Michael (1978). The Story of Nigeria. London, England: Faber. ISBN 978-0-571-04947-9.
- Davidson, Basil (1966). The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times. Harmondsworth: Penguin. OCLC 2016817.
- Gordon, April A.; Gordon, Donald L. (1996). Understanding Contemporary Africa. Boulder, Colorado: Lynne Rienner Publishers. ISBN 978-1-55587-547-3.
- Khapoya, Vincent B. (1998). The African experience: an introduction. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-745852-3.
- Moore, Clark D., na Ann Dunbar (1968), Africa nyomwebazyo na hati, omu runyiriri, The George School Readings on Developing Lands. New York: Preger Publishers.
- Naipaul, V.S. 'The Masque of Africa: Glimpses of African Belief. Template:Wp/nyn/ISBN
- Template:Wp/nyn/Cite journal
Enkwatanisa y'aheeru
[edit | edit source]Amahurire ga boona'
- Africa: Human Geography ahari National Geographic Society
- African & Middle Eastern Reading Room kuruga omuri United States Library of Congress
- Africa South of the Sahara kuruga Stanford University
- Aluka eibikiro ry'ebitabo eririmu eby'okushoma kuruga omuri Afirika hamwe n'ebirikukwata ahari Afirika
Ebyafaayo







