Wp/mnw/ဘာ

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | mnwWp > mnw > ဘာ
Jump to navigation Jump to search
ဗီု ဘာဗ္တောန်လိက် ပ္ဍဲအၚ်္ဂလာန်
LaererenSaa kommer vi til det sjetteBud.jpg
File:Monastic-school-1.jpg
ဗီုတၠဂုဏ်အစာ မဗတောန်ဒၟံၚ်လိက် ပ္ဍဲဘာသာသနာ၂၅၀၀ ဍုၚ်မတ်မလီု (ဂိတုမာ် သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၃၇)
File:Monastic-school-2.jpg
ဗီုတၠဂုန်အစာဗ္တောန်ဒၟံၚ်လိက် ပ္ဍဲဘာသာသနာ၂၅၀၀ ဍုၚ်မတ်မလီု (ဂိတုမာ် သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၃၇)

ဘာ(အၚ်္ဂလိက်: school, monastery, Burmese: ကျောၚ်း) ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲမန် နွံၜါသာ်ရ။ ဘာလကျာ် ကဵု ဘာဗ္တောန်လိက် (ဝါ)ဘာအလဵုအသဳ ဒၞာဲသီုၜါဂှ် ဒှ်ဒတန် အဓိက သွက်ဂကောံမၞိဟ် မဂွံစဳကၠး၊ မဂွံလ္ၚတ်ဗ္တောန်၊ မယေန်သၞာၚ်ရ။


နိရုတ္တိ[edit]

ဘာ ကၠုၚ်နူသံသကြိုတ် ဗိဟာရ/ဝိဟာရ မဂွံအဓိပ္ပါယ်တမ် သ္ၚိ/ဇၞူ မၞုံဒၞာဲ မသ္ၚောဲခြာ ဗွဲတၟေၚ် မရန်တၟအ် ဒၞာဲခမဳတအ် မပဒတဴ ပ္ဍဲအခိၚ်ဗြဲ။ မအရေဝ် ဝိဟာရ ဝွံ ပ္ဍဲလိက်ဘာသာတၞဟ် နူအိန္ဒိယ မပ္တံ ကုအဇိဝိက၊ ဟိန္ဒူ၊ ဇိန်တအ်လေဝ် မဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇၞူ သွက်ခမဳ/ရသိတအ် မဂွံဇူ ပ္ဍဲအခိၚ်ဗြဲ ဖအိုတ်ရ။ တွဵုရးဗိဟာရ် (Bihar) မဒုၚ်သဇိုၚ် ဍုၚ်ဗိဟာရ်ဂှ် မၞုံ ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုၚ်ဘာရ။

ပ္ဍဲလိက်မန် မဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ကျာ်ဖြပထုံ နူကဵု အေဒဳ (၆) ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂှ် "ကျာက် ဝိဟာရ် (…) တံဗြာဝ် ဗိဟာရ်"ပ္ဍဲတၟအ်မွဲမဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝိဟာရ် သီု ဗိဟာရ် ရ။

လိက်မန် ပ္ဍဲ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ပရူသၟိၚ်/ယှိုဲသဳခုၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗိဟာရ် "ယၚ်ဂုံဤဂုံလောၚ် မလၞောမ်သီလ် ဍေယ်ကာလ သတြုဗုံရူက်ဂေါး ပ္လိည်မသက်(ကု)တာဝ် ဟန်ဗိဟာရ်ကုံကုံ၊ နဝိရ် ဂၞသၟိၚ်ၐြီတြိဘုဝနာဒိတျဓမၟရာဇ ဂေါး၊ ဍေးသ္စောဝ်တူန် ဍေယ်ဗိဟာရ်ကုံကုံ (12th AD. လိက်တၟအ်ပရူသၟိၚ်/ယှိုယ်သဳခုံ၊ ဂ ၅၄ - ဃ ၂)"ရ။

လိက်မန် ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗဟာ "ဗဟာမွဲလေရ် ထးစဟ်တရဴ (15th AD. လိက်တၟအ် ကော့မှူး စပဂံကျောၚ်းကျောက်စာ)"ရ။ အရာပ် ဗၟာမကော် ဗဟန်း မၞုံဇိုၚ်စေတဳကျာ်လ္ဂုၚ် ဂှ် ကၠုၚ်နူ အရေဝ်မန် ဗဟာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် အရာပ်ဘာ။ အရာပ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအေဒဳ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲခေတ် တၠညးမိစောဗု ကေုာံ ဓမာန်ညး သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ဟီုဂွံရ။

ဗ မဒှ်ဗျဉ် ဒုတိယတုဲ ဟ လက္ကရဴဂှ်ကီု သွဵုအာ မပံၚ်ကဵု ဟ ဂှ်ကီု ဒးပတိတ် ရမ္သာၚ်ဒုတိယကီုတုဲ ဗဟာ ဂှ် ဒးပတိတ် (ဗဟေဝ်/ဗသ္ၚာ) ရမ္သာၚ်ဒုတိယကီုရ။


ပ္ဍဲၜိုတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဗဟာ/ဗဟေဝ် ဂှ် ပ္တိတ် ရမ္သာၚ်မွဲတုဲ ဒှ်အာ ဘာ ရ။ ကမိန်ခလွာဍုၚ်မွန်၊ ကမိန်ခန်လွာဍုၚ်ဗမာ၊ မဂိုဝ်တဴ အရံၚ်လျး စေတဳထဝ် ဂေါဟ်ပတ်တမာရုပ်ထဝ်၊ ဇြပ်ထဝ်၊ ဘာထဝ်၊ တ္ၜန်တ္ၜောဲတဴ ကောံကု အရိယသၚ် မစိုန်သ္ကီုဓူရၜါ၊ သာသနာတိလ မနွံပိုန်ကျာ်တြဲ မရာၚ်ဆာဲတဴ ဗွဲမလောန် က္တိုဝ်ဒသ်ရ၊ (16th AD လိက်ခၞိၚ်သၟိၚ် ဘုရင့်နောၚ် ၁၂-၁၃)

ဝေါဟာရမ္ဂး ဘာ ဝွံ ၜိုန်အဓိပ္ပါယ်တမ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇၞူခမဳတအ် မပဒတဴကီုလေဝ် ဘာဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲမဗ္တောန်ပညာတုဲ ပ္ဍဲလက္ကရဴဏအ် ဒၞာဲဗ္တောန်လိက် ဗီုကဵု ဘာအလဵုအသဳတအ်ဂှ် ၜိုန်ရဟွံဆေၚ်စပ် ကုပရေၚ်ဘာသာကီုလေဝ် ညးကော်စ ဘာ ကီုရ။


ဟိုတ်ဂှ်ရ နိရုတ္တိဘာဝွံ ဖျေဟ်ဗွဲလၟေၚ် အတိုၚ်ဏအ် ဂွံရ။ [Skt./P. ဗိဟာရ်/ဝိဟာရ် - ဗဟာရ် - ဗဟာ - ဘာ]

ဘာလကျာ်[edit]

ဘာလကျာ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်လကျာ် (ညးမဗက်အလေအ်ကျာ်)တအ် မပဒတဴတုဲ ဘာနွံၜါဂကူ ညးကလေၚ်ပါ်လဝ် ဘာကွာန် ကဵု ဘာဂြိုပ် ရ။ ဘာကွာန်ဂှ် ဒှ်ဘာဓနေတ် ဘာလၟိုန်တုဲ မဒှ်ဒၞာဲ ဒါယကာတအ် မကၠုၚ် ဒဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဍောၚ်ဓဝ်သဳလ၊ ကဠၚ်ပၚ်မှိၚ်ဓရ်၊ မကၠောန်သဘၚ်အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳဂမၠိုၚ်တုဲ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုဒှ်ဒၞာဲ ဒါယကာ ကေုာံ ခမဳသၚ်တအ် ညးမချပ်ဂၞပ်စ စပ်ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ် ပရေၚ်ကွာန် မဂွံဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်မဒှ်ဂုဏ်ဖိုဟ် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုဒှ်ဒၞာဲ မဗ္တောန်ဖျေန် လိက်ပရိယတ်ကီု သီုကဵု ကွတ်ဂယိုၚ်လမျီုကီုရ။

ဘာဂြိုပ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကုခမဳမဒဂိုန်ဂြိုပ် မလွဳပရာဓရ်တအ် မဂွံပဒတဴရ။

ဘာအလဵုအသဳ / ဘာဗ္တောန်လိက်[edit]

နူစဍုၚ်မန် မစုက်လုက် ကုရဲရးယူရောပ်တေအ် ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် ဒၞာဲဒတန် ဗ္တောန်ပညာ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ဒၞာဲဘာလကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သၟးဟွံသေၚ် ပ္ဍဲဘာညးပရးသာသနာ ခရေတ်ယာန်တအ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် မဗ္တောန်ပညာ ကုသၟတ်တအ်ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ဍုၚ်မန်ဗၟာ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲအၚ်္ကလိက်တုဲ ပရေၚ်ပညာ (ဝါ) ဘာအလဵုအသဳ နူသၞောတ်အၚ်္ကလိက်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ဗၟာရ။ ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဍုၚ်ယူရောပ်ဂမၠိုၚ်လေဝ် မွဲအခိၚ်တေအ် ညံၚ်ရဴ ပ္ဍဲဂကူမန်ကီု ညးက္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာတအ် မအာဂတတုဲ မကၠောန်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအၚ်္ဂလာန်မ္ဂး စဵုကဵုစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဘာဂမၠိုၚ် နွံသၟဝ် (ဝါ) အဝဵုသြဇာ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာတအ် ဓလီုလဝ်ဖိုဟ်ရ။

ဗွဲကြဴ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ပရေၚ်ပညာဇေတ်တ်ဂှ် ဒးဗၠးၜး နူဓယံက်မွဲမွဲဟေၚ် မဂွံဒှ်ပညာဇေတ်တ်တုဲ အဝဵုသြဇာ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာဂှ် ညးထပိုတ်ထောအ် ပ္ဍဲဗတောန်လိက်တအ်ရ။ ညံၚ်ရဴဂှ်ကီု ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲယူရောပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပရေၚ်ပညာ ဒးဗၠးၜး နူဓယံက် ကွေတ်ဘာသာမွဲမွဲ၊ လညာတ်ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မွဲမွဲရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲဘာဗ္တောန်လိက်တအ်ဂှ် အစာဘာတအ် ဗတောန်ပရူဘာသာဂမၠိုၚ်ဂွံကီုလေဝ် အခေါၚ်မတွဟ်စန်ဒက် ညံၚ်ဂွံလျုၚ်ဇြိုၚ်သ္ဍိုက် ပ္ဍဲဘာသာမွဲမွဲဟွံဂွံရ။

ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်[edit]

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀တအ်ဂှ် သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် စိုပ်ကၠုၚ် တိပၠန်ဂတး ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိရ။ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ကောန်ဇာတ် ရဲပၠန်ဂတးတအ်ကီု သီုကဵု ကောန်ဂကူမန် ညးမဗဒဗဒါဲဒၟံၚ် တိဗၠးၜးဂှ် မဂွံဗတောန်အာလိက် ဂွံကတ်အာပညာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳပရေၚ်ပညာဗဟဵု ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ တုဲ ပံက်ဘာကောန်ဂကူမန် ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် နကဵုသၟဝ်ကမ္မတဳပရေၚ်ပညာဗဟဵုဂှ် ဒက်ပ္တန် ဌာနပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန် (Mon National Education Committee - MNEC)[1]

နိဿဲ[edit]

  1. http://www.moneducation.org/mon