Wp/mfa/Wikipèdiya:Èjoae

Tèngok jugok: Tulih wi ppenuh, nnulih biya bbuté

Èjoae hok stèndèk peténg nok buwi nak-nak tulisae konsisteng dari segi èjoae. Kih takdok lagi èjoae stèndèk nok nnulih bahaso Klatae-Ttaning ni, ssini ado ccèdae èjoae dalae nok tulih recano. Dalae lamae ni ado tunjók bandéng pekatoae ataro bahaso Nnayu nga bahaso Klatae-Ttaning dalae nak-nak jaduwa.

Hurók saksi (vokal)

E taling sepik ⟨é⟩

E taling dalae Kècèk Klatae-Ttaning ado duwo jenih: E taling hok sepik [e] dengae E taling hok luwah [ɛ].

• E taling hok sepik keno tulih nga hurók ⟨é⟩, nok buwi bbèzo bunying nga hok E taling luwah ⟨è⟩ nga E tengoh (pepet) ⟨e⟩.
• E taling hok sepik skalo ado ddalae suku kato hok ttutók tertutup‍ , cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
katil	katé	[ka.te]
boleh	buléh	[bu.leh]
letih	letéh	[lə.teh]
goreng	goréng	[go.ɣeŋ]
masin	maséng	[ma.seŋ]
bukit	bukék	[bu.keʔ]
adik	adék	[a.deʔ]

E taling luwah ⟨ae⟩

• Ggapo-gapo pekatoae kalu dalae kècèk Nnayu tulih ⟨a⟩, dalae kècèk Klatae-Ttaning keno tulih ⟨ae⟩, yakni:

⟨-am -an -ang⟩ nngujóng ttuka jjadi ⟨-ae⟩

• Ggapo-gapo pekatoae dalae kècèk Nnayu hok nngujóng nga ⟨-am⟩, ⟨-an⟩, atapóng ⟨-ang⟩, keno tuka jjadi ⟨-ae⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
malam	malae	[ma.lɛ]
makan	makae	[ma.kɛ]
pisang	pisae	[pi.sɛ]

• Ado jenih orae tulih nga ⟨-e⟩, ⟨-ea⟩, ⟨-ei⟩ dokpóng ⟨-ey⟩. Tapi dalae Wikipèdiya ni kito guno ⟨-ae⟩ jah. Cotóhnyo macae pekatoae sayang:

saye, sayea, sayey, sayei

sayae

Keka ⟨-ae⟩ walapóng tamboh imbóhae

• Walapóng ado tamboh imbóhae, keno tulih ⟨-ae⟩ jugok tok kiro imbóhae ggapo póng. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
makanan	makaenae	[ma.kɛ.nɛ]
pinjaman	pinjaemae	[piɲ.dʒɛ.mɛ]
rancangan	racaengae	[ɣa.tʃɛ.ŋɛ]

⟨-aham -ahan -ahang⟩ ttuka jjadi ⟨-aehae⟩

• Ggapo-gapo pekatoae dalae kècèk Nnayu hok nngujóng nga ⟨-aham⟩, ⟨-ahan⟩, atapóng ⟨-ahang⟩, keno tuka jjadi ⟨-aehae⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
paham	paehae	[pɛ.hɛ]
tahan	taehae	[tɛ.hɛ]
bahang	baehae	[bɛ.hɛ]

E taling luwah ⟨è⟩

• Slaéng dari atah takdi, E taling luwah hok dók tepak laéng tulih dengae ⟨è⟩ blako. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
elak	èlok	[ɛ.lɔʔ]
beres	bèrèh	[bɛ.ɣɛh]
molek	molèk	[mɔ.lɛʔ]
kenduri	bèkwoh	[bɛʔ.wɔh]
lesen	lèsèng	[lɛ.sɛŋ]
kemalangan	èksidèng	[ɛʔ.si.dɛŋ]

E tengoh (pepet) ⟨e⟩

• E pepet ni tulih dengae ⟨e⟩ bèso jah. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
kenal	kena	[kə.nɔ]
selepas	slepah	[slə.pah]
gertak	rretok	[ɣːə.tɔʔ]
apa	begapo	[bə.ɡa.pɔ]
berasa	ssero	[sːə.ɣɔ]
terlena	jenero	[dʒə.nə.ɣɔ]

Buwae E tengoh (pepet) dalae ⟨se- -er- -el-⟩

• E pepet hok ado dalae suku kato awa ⟨se-⟩, ⟨-er-⟩ atapóng ⟨-el-⟩ keno buwae (kalu pekatoae dalae Kècèk Nnayu tu lebéh dari tigo suku kato). Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
semalam	smalae	[sma.lɛ]
berasa	braso	[bɣa.sɔ]
belaka	blako	[bla.kɔ]

Selik E tengoh (pepet) ataro duwo hurók bena

• Kalu ttembóng duwo hurók bena tapi laéng-laéng suku kato, keno selik E tengoh. Cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Simbó AFA	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
mazhab	[maz.hab]	mazehak	[ma.zə.haʔ]
takdir	[tak̚.dir]	takedé	[ta.kə.de]
harga	[har.ɡa]	harego	[ha.ɣə.ɡɔ]

O sepik ⟨ó⟩

Srupo jugok nga E taling, O dalae Kècèk Klatae-Ttaning ado duwo jenih: O hok luwah [ɔ] dengae O hok sepik [o].

• O hok sepik keno tulih nga hurók ⟨ó⟩, nok buwi bbèzo bunying nga hok luwah.
• O hok sepik skalo ado ddalae suku kato hok ttutók tertutup‍ , cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
dapur	dapó	[da.po]
pauh	paóh	[pa.oh]
tahun	tahóng	[ta.hoŋ]
tolong	tulóng	[tu.loŋ]
sulung	sulóng	[su.loŋ]
keropok	krepók	[kɣə.poʔ]
angkut	akók	[a.koʔ]
masuk	masók	[ma.soʔ]

O luwah ⟨o⟩

• O hok luwah tulih nga ⟨o⟩ biaso jah, cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
orang	orae	[ɔ.ɣɛ]
ekor	eko	[ɛ.kɔ]
jemur	jemo	[dʒə.mɔ]
umur	omo	[ɔ.mɔ]
melampau	ddo'oh	[dːɔ.ʔɔh]
bertumbuk	ggocoh	[ɡːɔ.tʃɔh]

⟨-a⟩ nngujóng ttuka jjadi ⟨-o⟩

• Ggapo-gapo pekatoae hok brakhé nga ⟨-a⟩, keno tuka jjadi ⟨-o⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
kena	keno	[kə.nɔ]
guna	guno	[ɡu.nɔ]
berasa	braso	[bɣa.sɔ]

• Srupo jugok nga pekatoae hok brakhé nga ⟨-ak⟩ nga ⟨-ah⟩, keno tuka jjadi ⟨-ok⟩ dae ⟨-oh⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
anak	anok	[a.nɔʔ]
banyak	banyok	[ba.ɲɔʔ]
marah	maroh	[ma.ɣɔh]
sudah	sudoh	[su.dɔh]

Bunyi nngidóng ⟨ã ẽ õ ũ⟩

Pekatoae hok nngidóng sengau‍  keno tulih ggini:

• ⟨a⟩ hok nngidóng → ⟨ã⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA	Makno kók Nnayu
berãh	[bə.ɣãh]	mengambil sesuatu dengan cepat (GDK)
rã	[ɣã]	menyirap darah dengan tiba-tiba kerana marah; berahi; perasaan takut dan seram (GDK)
sepã	[sə.pã]	terjulur spt kepala kura-kura (GDK)

• ⟨e⟩ hok nngidóng → ⟨ẽ⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA	Makno kók Nnayu
bèlẽh	[bɛ.lɛ̃h]	berkenaan orang, haiwan dan tumbuhan yang kecil dan kurus (GDK)
ccotẽk	[tʃːɔ.tɛ̃ʔ]	kedudukan yang paling tinggi dan jelas, puncak (GDK)
kopẽ	[kɔ.pɛ̃]	suara sengau; hidung cacat (GDK)

• ⟨o⟩ hok nngidóng → ⟨õ⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA	Makno kók Nnayu
hõ	[hɔ̃]	ya, betul (GDK)
ddekõh	[dːə.kɔ̃h]	berkenaan putik buah dalam keadaan terlalu muda (GDK)
glèlõk	[glɛ.lɔ̃ʔ]	sangat bengkang-bengkok, tidak lurus (GDK)

• ⟨u⟩ hok nngidóng → ⟨ũ⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA	Makno kók Nnayu
bbaũ	[bːa.ũ]	berbau
ketũk	[kə.tũʔ]	kentut
busũk	[bu.sũʔ]	busuk

Diftong jadi monoftong

• Pekatoae hok brakhé nga ⟨-ai⟩ atapóng ⟨-au⟩ ttuka jadi ⟨-a⟩ jah. Cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
kedai	keda	[kə.da]
lantai	lata	[la.ta]
birai	bira	[bi.ɣa]
pulau	pula	[pu.la]
hirau	ira	[i.ɣa]
wau	wa	[wa]

Duwo hurók saksi begandéng jadi so hurók jah

Ni kalu hurók saksi begandéng dók slepah hurók bena hok awa skali: ⟨𝕂ia-⟩ nga ⟨𝕂ua-⟩ (𝕂 = hurók bena = konsonan)

• Pekatoae hok ado ⟨-ia⟩ slepah hurók bena awa-awa: ⟨𝕂ia-⟩, tuka jadi ⟨𝕂è⟩:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
biasa	bèso	[bɛ.sɔ]
niaga	nègo	[nɛ.ɡɔ]
biawak	bèwok	[bɛ.wɔʔ]

• Samo jugok, kalu ado ⟨-ua⟩ slepah hurók bena awa-awa: ⟨𝕂ua-⟩, tuka jadi ⟨𝕂o-⟩:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
puasa	poso	[pɔ.sɔ]
suara	soro	[sɔ.ɣɔ]
buaya	boyo	[bɔ.jɔ]

---

Dalae ni pulok prubohae bunyi hurók saksi hok kadae-kadae jah jadi: Bunyi bruboh jadi E tengoh Kadae-kadae, bunyi hurók saksi dalae suku kato awa-awa nyo bruboh jadi E tengoh, kalu pekatoae tu ado tigo suku kato lebih. Cotóh yo: Kècèk Nnayu Kècèk Klatae-Ttaning Simbó AFA durian deriyae → driyae [də.ɣi.jɛ] majlis mejeléh [mə.dʒə.leh] masjid mesejék [mə.sə.dʒeʔ] ⟨wa-⟩ awa-awa ttuka jadi ⟨wo-⟩ Suku kato ⟨wa-⟩ awa pekatoae ttuka jadi ⟨wo-⟩. Cotóh yo: Kècèk Nnayu Kècèk Klatae-Ttaning Simbó AFA waris woréh [wɔ.ɣeh] wakil woké [wɔ.ke] wangi wongi [wɔ.ŋi] WhatsApp (Wasap) Wosak [wɔ.saʔ] Bunyi hurók saksi hok tturóng Ni ado ttiko bunyi hurók saksi suku kato awa pekatoae tturóng jadi koho luwah: ⟨i⟩ ttuka jadi ⟨è⟩ Kècèk Nnayu Kècèk Klatae-Ttaning Simbó AFA inci èci [ɛ.tʃi] minggu mènggu [mɛŋ.ɡu] cikgu cèkgu [tʃɛʔ.ɡu] ⟨u⟩ ttuka jadi ⟨o⟩ Kècèk Nnayu Kècèk Klatae-Ttaning Simbó AFA cuti coti [tʃɔ.ti] bumi bomi [bɔ.mi] kuli koli [kɔ.li]

Hurók bena (konsonan)

Hurók bena nngujóng hok ttuka jjadi ⟨-k⟩

• Ggapo-gapo pekatoae hok brakhé nga ⟨-p⟩, ata ⟨-t⟩, keno tuka jjadi ⟨-k⟩ jah. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
sedap	sedak	[sə.daʔ]
tiup	tiyuk	[ti.juʔ]
sikit	sikik	[si.kiʔ]
siput	sipuk	[si.puʔ]

• Kato pinjaemae hok brakhé nga ⟨-b⟩, ⟨-d⟩ nga ⟨-g⟩ jugok kalu buléh tuka jjadi ⟨-k⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
sebab	sebak	[sə.baʔ]
masjid	ssejék	[sːə.dʒeʔ]
jag	jak	[dʒaʔ]

• Buléh jadi kato pinjaemae hok brakhé nga ⟨-z⟩ jugok tuka jjadi ⟨-k⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
ustaz	ustak	[us.taʔ]

Hurók bena nngujóng hok ttuka jjadi ⟨-h⟩

• Ggapo-gapo pekatoae hok brakhé nga ⟨-s⟩, keno tuka jjadi ⟨-h⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
lepas	lepah	[lə.pah]
habis	abih	[a.bih]
putus	putuh	[pu.tuh]

• Buléh jadi kato pinjaemae hok brakhé nga ⟨-j⟩ atapóng ⟨-z⟩ jugok keno tuka jjadi ⟨-h⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
mesej	mèsèh	[mɛ.sɛh]
Hafiz	Hapih	[ha.pih]

Hurók bena nngujóng hok ttuka jjadi ⟨-ng⟩

• Ggapo-gapo pekatoae hok brakhé nga ⟨-m⟩, ata ⟨-n⟩, keno tuka jjadi ⟨-ng⟩ jah. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
musim	muséng	[mu.seŋ]
turun	turóng	[tu.ɣoŋ]
masin	maséng	[ma.seŋ]

Hurók bena hok keno buwae

Hurók ⟨-l⟩ nga ⟨-r⟩ nngujóng

• Hurók ⟨-l⟩ nga ⟨-r⟩ hok dudók nngujóng pekatoae keno buwae. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
besar	besa	[bə.sa]
air	aé	[a.e]
tidur	tidó	[ti.do]
katil	katé	[ka.te]
betul	betó	[bə.to]

Hurók ⟨-r⟩ hok dudók sbelóng hurók bena laéng

• Hurók ⟨-r⟩ hok dudók sbelóng hurók bena hok laéng keno buwae. Cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
merdeka	medèko	[mə.dɛ.kɔ]
pertama	petamo	[pə.ta.mɔ]
permata	pemato	[pə.ma.tɔ]
parlimen	palimeng	[pa.li.məŋ]
berdiri	bediri	[bə.di.ɣi]

⟨-mp- -nt- -nc- -ngk-⟩ ttuka jjadi ⟨-p- -t- -c- -k-⟩ jah

• Pekatoae hok ado hurók senga ⟨m n ng⟩ keno buwae sbelóng hurók nnetuk letupan‍  ⟨p t c k⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
sampai	sapa	[sa.pa]
sampah	sapoh	[sa.pɔh]
lancar	laca	[la.tʃa]
kencing	kecing	[kə.tʃiŋ]
lantai	lata	[la.ta]
nanti	nati	[na.ti]
mangkuk	makók	[ma.koʔ]
nangka	nako	[na.kɔ]

Hurók bena hok ado sakdu keno tulih duwo kali

• Kalu ado hurók hok nngèjo panjae, keno tulih hurók duwo kali. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
bermain	mmaéng	[mːa.eŋ]
di padang	ppadae	[pːa.dɛ]
ketereh	ttèrè	[tːɛ.ɣɛ]
lelaki	llaki	[lːa.ki]
berseorangan	ssorae	[sːɔ.ɣɛ]

• Kalu hurók bena hok jenih duwo hurók: ⟨ng-⟩ nga ⟨ny-⟩, padae nga hurók petamo jah tulih duwo kali: ⟨nng-⟩ nga ⟨nny-⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
merajuk	nngaju	[ŋːa.dʒu]
mengaji	nngaji	[ŋːa.dʒi]
sesuai	nnyakók	[ɲa.koʔ]

Suku kato awa-awa hok bruboh bunyi jadi sakdu

• Pekatoae hok nnyetak nga suku kato ⟨mel-⟩ keno tuka jadi ⟨nn-⟩. Cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
Melayu	Nnayu	[nːa.ju]
melompat	nnopak	[nːɔ.paʔ]
melayang	nnayae	[nːa.jɛ]

• Pekatoae hok nnyetak nga suku kato ⟨mer-⟩ keno tuka jadi ⟨nng-⟩. Cotóh yo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
memerintah	nngètoh	[ŋːɛ.tɔh]
merata-rata	nngato-riti	[ŋːa.tɔ.ɣi.ti]
melayang	nnayae	[nːa.jɛ]

Tamboh ⟨-w-⟩ ata ⟨-y-⟩ cceloh hurók saksi begandéng nngujóng

Ni kalu hurók saksi begandéng dók nngujóng pekatoae: ⟨-ia⟩ ata ⟨-ua⟩, ata sbelóng hurók bena hok nngelah: ⟨-ia𝕂⟩ ata ⟨-ua𝕂⟩ (𝕂 = hurók bena = konsonan).

• Kalu ado hurók saksi slepah hurók ⟨i⟩, keno tamboh hurók ⟨-y-⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
biar	biya	[bi.ja]
diam	diyae	[di.jɛ]
dia	diyo	[di.jɔ]
tiup	tiyuk	[ti.juʔ]

• Kalu ado hurók saksi slepah hurók ⟨u⟩, keno tamboh hurók ⟨-w-⟩. Cotóhnyo:

Kècèk Nnayu	Kècèk Klatae-Ttaning	Simbó AFA
buat	buwak	[bu.waʔ]
tuan	tuwae	[tu.wɛ]
dua	duwo	[du.wɔ]
beri	buwi	[bu.wi]