Wp/mag/हिन्दु धर्मग्रन्थ
सत्य सनातन वैदिक धर्म ग्रन्थ कौनौ एक व्यक्ति द्वारा प्रवर्तित धर्म न है । एकर एक आधार वेदादि धर्मग्रन्थ है जिनकर सङ्ख्या बडीमनी है । ई सब दु भागमे विभक्त है -
- ई श्रेणीके ग्रन्थ श्रुति कहला है । ई अपौरुषेय मानल जा है । एकरामे वेदके चार संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद्, वेदाङ्ग, सूत्र आदि ग्रन्थके गणना कैल जा है ।
- ई श्रेणीके ग्रन्थ स्मृति कहला है । ई ऋषि प्रणीत मानल जा है । ई श्रेणीमे १८ स्मृति, १८ पुराण आउ रामायण एवं महाभारत ई दु इतिहासो मानल जा है । आगम ग्रन्थो स्मृति-श्रेणीमे मानल जा है ।
- भगवद्गीता आउ ब्रह्मसूत्र उपनिषदके साथे मिलके वेदान्तके 'प्रस्थानत्रयी' कहला है ।
वेद
[edit | edit source]वेद प्राचीनतम हिन्दु ग्रन्थ है । वेद शब्दके उत्पत्ति संस्कृतके 'विद्' धातुसे होलै हे । विद् के अर्थ है जानल या ज्ञानार्जन, एहीसे वेदके "ज्ञानके ग्रन्थ कहल जा है । भारतीय मान्यताके अनुसार ज्ञान शाश्वत है अर्थात् सृष्टिके रचनाके पूर्वो ज्ञान हलै एवं सृष्टिके विनाशके पश्चातो ज्ञाने शेष रह जैतै । चूँकि वेद ईश्वरके मुखसे निकललै आउ ब्रह्माजी उनका सुनलन एहीसे वेदके श्रुतियो कहल जा है । वेद सङ्ख्यामे चार है जे हिन्दुधर्मके आधार स्तम्भ है ।
श्रुति
[edit | edit source]वेद
[edit | edit source]यद्यपि वेदसे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आउ अथर्ववेदके संहितेके बोध होवऽ है, तथापि हिन्दु लोग ई सब संहिताके इलावा ब्राह्मण ग्रन्थ, आरण्यक आउ उपनिषदोके वेदे मानऽ हथिन । एकरामे ऋक् आदि संहिता स्तुति प्रधान है । ब्राह्मण ग्रन्थ यज्ञ कर्म प्रधान है आउ आरण्यक एवं उपनिषद् ज्ञान चर्चा प्रधान है ।
- ऋग्वेद संहिता - ई चारो संहितामे प्रथम गिनल जा है । अन्य संहितामे एकर अनेक सूक्त सङ्ग्रह कैल गेलै हे । ई अष्टक आउ मण्डलमे विभक्त है जे फिर वर्ग आउ अनुवाकमे विभक्त है । एकरामे १० मण्डल है जेकरामे १०२८ सूक्त है । ई सब सूक्तमे शौनकके अनुक्रमणीके अनुसार १०,६२७ मन्त्र है । ई संहिता सूक्त अर्थात् स्तोत्रके भण्डार है ।
- सामवेद संहिता - ई कोनो स्वतन्त्र संहिता न है । एकर अधिकांश मन्त्र ऋग्वेदेके है । खाली ७८ मन्त्र एकर अपन है । कुल १८७५ मन्त्र है । ई संहिता दु भागमे विभक्त है -
- पूर्वार्चिक : पूर्वार्चिक छौ प्रपाठकमे विभक्त है । एकरा 'छन्द' आउ 'छन्दसी' एहु कहल जा है । पूर्वार्चिकके 'प्रकृति' एहु कहल जा है ।
- उत्तरार्चिक : उत्तरार्चिक के 'ऊह' आउ 'रहस्य' कहल जा है ।
- यजुर्वेद संहिता - ई वेदके दु संहिता है ।
- शुक्ल यजुर्वेद संहिता: शुक्ल यजुर्वेद याज्ञवल्क्यके प्राप्त होलै । ओकरा 'वाजसनेयि-संहिता' एहु कहल जा है । 'वाजसनेयि-संहिता' के १७ शाखा है । ओकरामे ४० अध्याय है । ओकर प्रत्येक अध्याय कण्डिकामे विभक्त है जेकर सङ्ख्या १९७५ है । एकर पहिलेके २५ अध्याय प्राचीन मानल जा है आउ पाछेके १५ अध्याय बाद के । एकरामे दर्श पौर्णमास, अग्निष्टोम, वाजपेय, अग्निहोत्र, चातुर्मास्य, अश्वमेध, पुरूषमेध आदि यज्ञके वर्णन है ।
- कृष्ण यजुर्वेद संहिता: कृष्ण-यजुर्वेद-संहिता शुक्लसे कैल है । ओकरा 'तैत्तिरिय-संहिता' एहु कहल जा है । यजुर्वेदके कुछ मन्त्र ऋग्वेदके है त कुछ अथर्ववेदके है । 'तैत्तिरिय-संहिता' ७ अष्टक या काण्डमे विभक्त है । ई संहितामे मन्त्रके साथे ब्राह्मणके मिश्रण है । एकरोमे अश्वमेध, ज्योतिष्टोम, राजसूय, अतिरात्र आदि यज्ञके वर्णन है ।
- अथर्ववेद संहिता - ई संहिता २० काण्डमे विभक्त है । प्रत्येक काण्ड अनुवाक आउ अनुवाक ७६० सूक्तमे विभक्त है । ई संहितामे १२०० मन्त्र ऋक्-संहिताके है। कुल मन्त्र सङ्ख्या ५९७७ है ।
ब्राह्मण
[edit | edit source]ई श्रेणीके ग्रन्थ वेदेके अङ्ग मानल जा है । ई दु विभागमे विभक्त है । एक विभागके कर्मकाण्ड-सम्बन्धी है, दुसर विभागके ज्ञानकाण्ड-सम्बन्धी है । ज्ञानकाण्ड-सम्बन्धी ब्राह्मण ग्रन्थ 'उपनिषद्' कहला है । प्रत्येक ब्राह्मण ग्रन्थमे एक-न-एक उपनिषद् अवश्य है, किन्तु स्वतन्त्र उपनिषद् ग्रन्थो है जे कोनो ब्राह्मणके भाग नै है आउ न 'अरण्यक' एकरे भाग है । कुछ उपनिषद् अरण्यकोमे पाएल जा है । ब्राह्मण ग्रन्थमे यज्ञ-विषयके वर्णन है । अरण्यकमे वानप्रस्थ-आश्रमके नियमके वर्णन है । उपनिषदमे ब्रह्मज्ञानके निरूपण कैल गेलै हे ।
प्रत्येक ब्राह्मण कोनो न कोनो वेदसे सम्बन्ध रखऽ है । ऋग्वेदके ब्राह्मण -ऐतरेय आउ कौशीतकि (सामवेदके ब्राह्मण -ताण्डय, षड्विंश, सामविधान, वंश, आर्षेय, देवताध्याय, संहितोपनिषत्, छान्दोग्य, जैमिनीय, सत्यायन आउ भल्लवी है (कृष्ण यजुर्वेदके ब्राह्मण -तैत्तिरीय है आउ शुक्ल यजुर्वेदके शतपथ है (अथर्ववेदके ब्राह्मण - गोपथ ब्राह्मण है । ई कुछ मुख्य-मुख्य ब्राह्मणके नाम है ।
आरण्यक
[edit | edit source]ई विभागमे ऐतरेय, कौशीतकि आउ बृहदारण्यक मुख्य है ।
उपनिषद्
[edit | edit source]ई विभागके ग्रन्थके सङ्ख्या १२३ से लेक० ११९४ तक मानल गेलै हे किन्तु ओकरामे दसे मुख्य माल गेलै है । ईष, केन, कठ, प्रश्, मुण्डक, माण्डूक्य, तैत्तिरीय, ऐतरेय, छान्दोग्य आउ बृहदारण्यकके अतिरिक्त श्वेताश्वतर आउ कौशीतकिओके महत्त्व देल गेलै हे ।
वेदाङ्ग आउ सूत्र-ग्रन्थ
[edit | edit source]शिक्षा, कल्प, व्याकरण, ज्योतिष, छन्द आउ निरूक्त - ई छौ वेदाङ्ग है ।
- शिक्षा - एकरामे वेद मन्त्रके उच्चारण करेके विधि बतावल गेलै हे ।
- कल्प - वेदके कौन मन्त्रके प्रयोग कौन कर्ममे करेके चाही, एकर कथन कैल गेलै हे । एकर चार शाखा है - श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्र धर्मसूत्र आउ शुल्बसूत्र।
- व्याकरण - एकरासे प्रकृति आउ प्रत्यय आदिके योगसे शब्दके सिद्धि आउ उदात्त, अनुदात्त एवं स्वरित स्वरके स्थितिके बोध होवऽ है ।
- निरूक्त - वेदमे जे शब्दके प्रयोग जौन-जौन अर्थमे कैल गेलै हे, उनकर ऊ-ऊ अर्थके निश्चयात्मक रूपसे उल्लेख निरूक्तमे कैल गेलै हे ।
- ज्योतिष - एकरासे वैदिक यज्ञ आउ अनुष्ठानके समय ज्ञात होवऽ है । एहाँ ज्योतिषसे मतलब 'वेदाङ्ग ज्योतिष' से है ।
- छन्द - वेदमे प्रयुक्त गायत्री, उष्णिक आदि छन्दके रचनाके ज्ञान छन्दशास्त्रसे होवऽ है ।
सूत्र-ग्रन्थ
[edit | edit source]- श्रौतसूत्र - एकरामे मुख्य-मुख्य यज्ञके विधि बतावल गेलै हे । ऋग्वेदके साङ्ख्यायन आउ आश्वलायन नामके श्रौत-सूत्र है । सामवेदके मशक, कात्यायन आउ द्राह्यायनके श्रौतसूत्र है । शुक्ल यजुर्वेदके कात्यायन श्रौतसूत्र आउ कृष्ण यजुर्वेदके आपस्तम्ब, हिरण्यकेशी, बोधायन, भारद्वाज आदिके ६ श्रौतसूत्र है । अथर्ववेदके वैतान सूत्र है ।
- धर्म सूत्र - एकरामे समाजके व्यवस्थाके नियम बतावल गेलै हे । आश्रम, भोज्याभोज्य, ऊँच-नीच, विवाह, दाय आउ अपराध आदि विषयके वर्णन कैल गेलै हे । धर्मसूत्रकारमे आपस्तम्ब, हिरण्यकेशी, बोधायन, गौतम, वशिष्ठ आदि मुख्य हथिन ।
- गृह्य सूत्र - एकरामे गृहस्थके आन्हिक कृत्य एवं संस्कार आउ ओइसने दुसर धार्मिक बात बतावल गेलै हे । गृह्यसूत्रमे साङ्ख्यायन, शाम्बव्य आउ आश्वलायनके गृह्यसूत्र ऋग्वेदके है । सामवेदके गोभिल आउ खदिर गृह्यसूत्र है । शुक्ल यजुर्वेदके पारस्कर गृह्यसूत्र है आउ कृष्ण यजुर्वेदके ७ गृह्य सूत्र है जे ओकर श्रौतसूत्रकारेके नाम पर है । अथर्ववेदके कौशिक गृह्य सूत्र है ।
स्मृति
[edit | edit source]जे महर्षि श्रुतिके मन्त्रके प्राप्त कैलन, ओही अपन स्मृतिके सहयोगसे जे धर्मशास्त्रके ग्रन्थके रचना कैलन, ऊ 'स्मृति ग्रन्थ' कहल गेलै हे ।
एकरामे समाजके धर्ममर्यादा - वर्णधर्म, आश्रम-धर्म, राज-धर्म, साधारण धर्म, दैनिक कृत्य, स्त्री-पुरूषके कर्तव्य आदिके निरूपण कैल है । मुख्य स्मृतिकार ई हथिन आउ इनके नाम पर इनकर स्मृति है -
- मनु
- अत्रि
- विष्णु
- हारीत
- याज्ञवल्क्य
- उशना
- अङ्गिरा
- यम
- आपस्तम्ब
- संवर्त
- कात्यायन
- बृहस्पति
- पराशर
- व्यास
- शङ्ख
- लिखित
- दक्ष
- गौतम
- शातातप
- वशिष्ठ
इनकर इलावा निम्न ऋषिओ स्मृतिकार मानल गेलन हे आउ उनकर स्मृति उपस्मृति मानल जा है - गोभिल, जमदग्नि, विश्वामित्र, प्रजापति, वृद्धशातातप, पैठीनसि, आश्वायन, पितामह, बौद्धायन, भारद्वाज, छागलेय, जाबालि, च्यवन, मरीचि, कश्यप ।
पुराण
[edit | edit source]वेदमे निहित ज्ञानके अत्यन्त गूढ़ होवेके कारण आम आदमीके द्वारा ओकरा बुझल बड़ी कठिन हलै । एहीसे रोचक कथाके माध्यमसे वेदके ज्ञानके जानकारी देवेके प्रथा चललै । एही सब कथाके सङ्कलनके पुराण कहल जा है । पौराणिक कथामे ज्ञान, सत्य घटना आउ कल्पनाके संमिश्रण होवऽ है । पुराण ज्ञानयुक्त कहानी सबके एक विशाल सङ्ग्रह है । पुराणके वर्तमान युगमे रचित विज्ञान कथेके नियन समझल जा सकऽ है । पुराण सङ्ख्यामे अठारह है ।[2]
१८ पुराणके नाम विष्णुपुराणमे ई प्रकार है -
- ब्रह्मपुराण
- पद्मपुराण
- विष्णुपुराण
- शिवपुराण - वायु पुराण
- श्रीमद्भावत महापुराण - देवीभागवत पुराण
- नारदपुराण
- मार्कण्डेय पुराण
- अग्निपुराण
- भविष्यपुराण
- ब्रह्म वैवर्त पुराण
- लिंगपुराण
- वाराह पुराण
- स्कन्द पुराण
- वामन पुराण
- कूर्मपुराण
- मत्स्यपुराण
- गरुड़पुराण
- ब्रह्माण्ड पुराण
एकर इलावा भागवतमे १८ उपपुराण के उल्लेखो है -
- गणेश पुराण
- नरसिंह पुराण
- कल्कि पुराण
- एकाम्र पुराण
- कपिल पुराण
- दत्त पुराण
- श्रीविष्णुधर्मौत्तर पुराण
- मुद्गगल पुराण
- सनत्कुमार पुराण
- शिवधर्म पुराण
- आचार्य पुराण
- मानव पुराण
- उश्ना पुराण
- वरुण पुराण
- कालिका पुराण
- महेश्वर पुराण
- साम्ब पुराण
- सौर पुराण
अन्य,
- पशुपति पुराण नामके ११ उपपुराण या 'अतिपुराण' आउओ भेटऽ है ।
पुराणमे सृष्टिक्रम, राजवंशावली, मन्वन्तर-क्रम, ऋषिवंशावली, पञ्च-देवताके उपासना, तीर्थ, व्रत, दानके माहात्म्य विस्तारसे वर्णन है । ई प्रकार पुराणमे हिन्दुधर्मके विस्तारसे ललित रूपमे वर्णन कैल गेलै हे ।
इतिहास ग्रन्थ
[edit | edit source]रामायण आउ महाभारत ई दुनो ग्रन्थके इतिहास ग्रन्थ मानल जा है । जखनिकि श्रीमद्भगवद्गीता महाभारतेके अंश है । एकरामे प्राप्त अमूल्य ज्ञानबोधके कारण एकरा स्वतन्त्र ग्रन्थके मान्यता प्राप्त है ।
विशिष्ट विषयके ग्रन्थ
[edit | edit source]गर्ग संहिता, कौटिलीय अर्थशास्त्र, योगवासिष्ठ, आयुर्वेदके सब ग्रन्थ ई सब नियन ग्रन्थके विशिष्ट विषयके ग्रन्थ मानल उचित होतै ।
षड्दर्शन
[edit | edit source]षड्दर्शन मने छौ समीक्षा । एकरा षट्-शास्त्रो कहल जा है । षड्दर्शन ऊ सब भारतीय दार्शनिक एवं धार्मिक विचारके मन्थनके परिपक्व परिणाम है जे हजारो वर्षके चिन्तनसे उतरलै आउ हिन्दु (वैदिक) दर्शनके नामसे प्रचलित होलै । एकरा 'आस्तिक दर्शन' एहु कहल जा है । दर्शन आउ उनकर प्रणेता निम्न है ।
भाष्य आउ रचना
[edit | edit source]आदि शङ्कराचार्य, रामानुजाचार्य, दयानन्द सरस्वती, प्रभुपाद स्वामी नियन महान आचार्यके भाष्य आउ विवेकचूडामणि नियन स्वतन्त्र रचनोके धर्मग्रन्थके समान मान्यता है । आदि शङ्कराचार्यके ढेर मनी स्तोत्र एतना संस्कारक्षम है कि उ दैनन्दिन प्रार्थनाके अहं भाग बन गेलै है ।
आगम अथवा तन्त्रशास्त्र
[edit | edit source]ई सब शास्त्रमे मुख्यतया हिन्दुधर्मके देवताके साधनाके विधि बतावल गेलै हे । किन्तु एकर इलावा एकरामे अन्य विषयोके समावेश है । ई सब शास्त्र तीन भागमे विभक्त है -
आगम ग्रन्थ
[edit | edit source]सृष्टि, प्रलय, देवताके पूजा आउ साधन विधि, पुरश्चरण, षट्कर्म-साधन, चतुर्विध ध्यान योग आदि विषयके वर्णन है ।
तन्त्र ग्रन्थ
[edit | edit source]सृष्टि, प्रलय, मन्त्र-निर्णय, देवताके संस्थान, तीर्थवर्णन, आश्रम धर्म, विप्र संस्थान, भूतादि के संस्थान, कल्प वर्णन, ज्योतिष संस्थान, पुराणाख्यान, कोष, व्रत, शौचाऽशौच, स्त्री-पुरूष लक्षण, राजधर्म, दानधर्म, युग धर्म व्यवहार, अध्यात्म आदि विषयके वर्णन कैल गेलै हे । तन्त्र शास्त्र सम्प्रदायात्मक है । वैष्णव, [[Wp/mag/शैव, [[शाक्त|शैव, शाक्त आदिके अलगे-अलगे तन्त्र ग्रन्थ है । ऋग्वेदके जादू-मन्तरके वेद कहल जा है ।
यामल ग्रन्थ
[edit | edit source]सृष्टि तत्त्व, ज्योतिष, नित्यकृत्य, कल्पसूत्र, वर्णभेद, जातिभेद आउ युगधर्म आदि विषयके वर्णन कैल गेलै हे ।
एकरो देखथिन
[edit | edit source]बाहरी कड़ी
[edit | edit source]- श्री-सनातन-धर्म-शास्त्र (श्री हिन्दु धर्म वैदिक एजुकेशन फॉउण्डेशन)
- पुराण पुराण पर प्रकाशित पृष्ठ - विकिपीडिया
- वेद करता है हमारा मार्गदर्शन - वेबदुनियाँ वेबदुनिया द्वारा वेदके विषय पर प्रकाशित अनुच्छेद ।
- सनातन धर्म सनातन धर्मके विस्तारपूर्वक जानकारी ।
- वेद वेदला प्रकाशित पृष्ठ ।
सन्दर्भ
[edit | edit source]- ↑ "संग्रहीत प्रति". मूल से 14 सितम्बर 2014 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 15 मई 2014.
- ↑ "संग्रहीत प्रति". मूलसे 6 जुलाई 2014 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 15 मई 2014.