Wp/mag/सूत्र
सूत्र कौनो बड़ बातके अतिसङ्क्षिप्त रूपमे अभिव्यक्त करेके विधि है । एकर प्रयोग व्याकरण, गणित, विज्ञान आदिमे होवऽहै । सूत्रके शाब्दिक अर्थ धागा या रस्सी होवऽहै । जौन प्रकार धागा वस्तुके आपसमे जोड़के एक विशिष्ट रूप प्रदान करऽहै, ओही प्रकार सूत्रो विचार सबके सम्यक रूपसे जोड़ऽहै । वर्तमान समयमे गणितमे 'सूत्र' शब्दके प्रयोग 'फॉर्मूला' के अर्थमे कैल जा है ।
हिन्दु (सनातनधर्म) मे सूत्र एक विशेष प्रकारके साहित्यिक विधाके सूचको है । जैसे पतञ्जलिके योगसूत्र आउ पाणिनिके अष्टाध्यायी आदि । सूत्र साहित्यमे छोट-छोट किन्तु सारगर्भित वाक्य होवऽहै जे आपसमे भलीभाँति जुड़ल होवऽहै । एकरामे प्रायः पारिभाषिक एवं तकनीकी शब्दके खुलके कैल जाहै ताकि गूढसे गूढ बातो सङ्क्षेपमे किन्तु स्पष्टतासे कहल जा सके । प्राचीनकालमे सूत्र साहित्यके महत्त्व एहीला हलै कि अधिकांश ग्रन्थ कण्ठस्थ कैल जाएके ध्येयसे रचल जा हलै; अतः इनकर सङ्क्षिप्त होएल विशेष उपयोगी हलै । चूँकि सूत्र अत्यन्त सङ्क्षिप्त होवऽहलै, कखनियो-कखनियो इनकर अर्थ बुझल कठिन हो जा हलै । एकर समाधानके रूपमे अनेक सूत्रके भाष्य के प्रथा प्रचलित होलै । भाष्य सूत्रके व्याख्या करऽहलै ।
बौद्धधर्ममे सूत्र ऊ सब उपदेशपरक ग्रन्थ सबके कहल जा है जेकरामे गौतमबुद्धके शिक्षा सङ्कलित हे ।
परिभाषा
[edit | edit source]विष्णुधर्मोत्तर पुराणमे 'सूत्र' के निम्नलिखित परिभाषा देल गेलै हे-
- अल्पाक्षरं असन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम् ।
- अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्र विदो विदुः ॥(३.५.१)
(अर्थात् कम अक्षर वाला, सन्देहरहित, सारस्वरूप, निरन्तरता लेले एवं त्रुटिहीन (कथन) के सूत्रविद सूत्र कहल जा है ।)
व्याख्या
[edit | edit source]सूत्रके व्याख्याके विविध नाम देल गेलै जैसे- भाष्य, टीका, वृत्ति, विवृत्ति, विवरण, विवेचना, व्याख्या, वार्तिक, कारिका, दीपिका, अवचूरि, चूर्णि, अवचूर्णि, पञ्जिका, टिप्पणी, विभाषा, छाया, नियुक्ति आदि ।
एकरामे से वृत्ति ऊ व्याख्याके कहल जा है जे कुछ सङ्क्षिप्त होवऽहै आउ जेकर रचना गम्भीर होवऽहै ।
प्रकार
[edit | edit source]अष्टाध्यायीमे छौ प्रकारके सूत्र बतावल गेलै हे-
- १ सञ्ज्ञा
- २ परिभाषा
- ३ विधि
- ४ नियम
- ५ अतिदेश
- ६ अधिकार
ग्रन्थ
[edit | edit source]- शिक्षासूत्र
- छन्द
- व्याकरण
- अष्टाध्यायी - ई पाणिनि द्वारा रचित व्याकरणके सूत्र ग्रन्थ है ।
- निरुक्त
- ज्योतिष
- कल्प
- श्रौतसूत्र - यज्ञ करेसे सम्बन्धित
- स्मार्तसूत्र
- गृह्यसूत्र - घरेलू जीवनसे सम्बन्धित
- समयचारिका या धर्मसूत्र
- शुल्बसूत्र, यज्ञशालाके शिल्प
हिन्दु दर्शन
[edit | edit source]- योगसूत्र
- न्यायसूत्र
- वैशेषिक सूत्र
- पूर्वमीमांसा सूत्र
- ब्रह्मसूत्र या वेदान्त सूत्र - (वादरायण द्वारा रचित)
बौद्धधर्मसे सम्बन्धित सूत्र
[edit | edit source]जैनधर्मसे सम्बन्धित सूत्र ग्रन्थ
[edit | edit source]- षट्खण्डागम (प्राकृत सूत्र)
- कल्पसूत्र
- तत्त्वार्थसूत्र
- परीक्षामुख
अन्य
[edit | edit source]इहो देखी
[edit | edit source]सन्दर्भ
[edit | edit source]