Jump to content

Wp/mag/सूत्र

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > सूत्र

सूत्र कौनो बड़ बातके अतिसङ्क्षिप्त रूपमे अभिव्यक्त करेके विधि है । एकर प्रयोग व्याकरण, गणित, विज्ञान आदिमे होवऽहै । सूत्रके शाब्दिक अर्थ धागा या रस्सी होवऽहै । जौन प्रकार धागा वस्तुके आपसमे जोड़के एक विशिष्ट रूप प्रदान करऽहै, ओही प्रकार सूत्रो विचार सबके सम्यक रूपसे जोड़ऽहै । वर्तमान समयमे गणितमे 'सूत्र' शब्दके प्रयोग 'फॉर्मूला' के अर्थमे कैल जा है ।

हिन्दु (सनातनधर्म) मे सूत्र एक विशेष प्रकारके साहित्यिक विधाके सूचको है । जैसे पतञ्जलिके योगसूत्र आउ पाणिनिके अष्टाध्यायी आदि । सूत्र साहित्यमे छोट-छोट किन्तु सारगर्भित वाक्य होवऽहै जे आपसमे भलीभाँति जुड़ल होवऽहै । एकरामे प्रायः पारिभाषिक एवं तकनीकी शब्दके खुलके कैल जाहै ताकि गूढसे गूढ बातो सङ्क्षेपमे किन्तु स्पष्टतासे कहल जा सके । प्राचीनकालमे सूत्र साहित्यके महत्त्व एहीला हलै कि अधिकांश ग्रन्थ कण्ठस्थ कैल जाएके ध्येयसे रचल जा हलै; अतः इनकर सङ्क्षिप्त होएल विशेष उपयोगी हलै । चूँकि सूत्र अत्यन्त सङ्क्षिप्त होवऽहलै, कखनियो-कखनियो इनकर अर्थ बुझल कठिन हो जा हलै । एकर समाधानके रूपमे अनेक सूत्रके भाष्य के प्रथा प्रचलित होलै । भाष्य सूत्रके व्याख्या करऽहलै ।

बौद्धधर्ममे सूत्र ऊ सब उपदेशपरक ग्रन्थ सबके कहल जा है जेकरामे गौतमबुद्धके शिक्षा सङ्कलित हे ।

परिभाषा

विष्णुधर्मोत्तर पुराणमे 'सूत्र' के निम्नलिखित परिभाषा देल गेलै हे-

अल्पाक्षरं असन्दिग्धं सारवत्‌ विश्वतोमुखम्‌ ।
अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्र विदो विदुः ॥(३.५.१)

(अर्थात् कम अक्षर वाला, सन्देहरहित, सारस्वरूप, निरन्तरता लेले एवं त्रुटिहीन (कथन) के सूत्रविद सूत्र कहल जा है ।)

व्याख्या

सूत्रके व्याख्याके विविध नाम देल गेलै जैसे- भाष्य, टीका, वृत्ति, विवृत्ति, विवरण, विवेचना, व्याख्या, वार्तिक, कारिका, दीपिका, अवचूरि, चूर्णि, अवचूर्णि, पञ्जिका, टिप्पणी, विभाषा, छाया, नियुक्ति आदि ।

एकरामे से वृत्ति ऊ व्याख्याके कहल जा है जे कुछ सङ्क्षिप्त होवऽहै आउ जेकर रचना गम्भीर होवऽहै ।

प्रकार

अष्टाध्यायीमे छौ प्रकारके सूत्र बतावल गेलै हे-

  • १ सञ्ज्ञा
  • २ परिभाषा
  • ३ विधि
  • ४ नियम
  • ५ अतिदेश
  • ६ अधिकार

ग्रन्थ

  • शिक्षासूत्र
  • छन्द
  • व्याकरण
  • निरुक्त
  • ज्योतिष
  • कल्प

हिन्दु दर्शन

बौद्धधर्मसे सम्बन्धित सूत्र

जैनधर्मसे सम्बन्धित सूत्र ग्रन्थ

अन्य

इहो देखी

सन्दर्भ