Jump to content

Wp/mag/सूत्र

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > सूत्र

सूत्र कौनो बड़ बातके अतिसङ्क्षिप्त रूपमे अभिव्यक्त करेके विधि है । एकर प्रयोग व्याकरण, गणित, विज्ञान आदिमे होवऽहै । सूत्रके शाब्दिक अर्थ धागा या रस्सी होवऽहै । जौन प्रकार धागा वस्तुके आपसमे जोड़के एक विशिष्ट रूप प्रदान करऽहै, ओही प्रकार सूत्रो विचार सबके सम्यक रूपसे जोड़ऽहै । वर्तमान समयमे गणितमे 'सूत्र' शब्दके प्रयोग 'फॉर्मूला' के अर्थमे कैल जा है ।

हिन्दु (सनातनधर्म) मे सूत्र एक विशेष प्रकारके साहित्यिक विधाके सूचको है । जैसे पतञ्जलिके योगसूत्र आउ पाणिनिके अष्टाध्यायी आदि । सूत्र साहित्यमे छोट-छोट किन्तु सारगर्भित वाक्य होवऽहै जे आपसमे भलीभाँति जुड़ल होवऽहै । एकरामे प्रायः पारिभाषिक एवं तकनीकी शब्दके खुलके कैल जाहै ताकि गूढसे गूढ बातो सङ्क्षेपमे किन्तु स्पष्टतासे कहल जा सके । प्राचीनकालमे सूत्र साहित्यके महत्त्व एहीला हलै कि अधिकांश ग्रन्थ कण्ठस्थ कैल जाएके ध्येयसे रचल जा हलै; अतः इनकर सङ्क्षिप्त होएल विशेष उपयोगी हलै । चूँकि सूत्र अत्यन्त सङ्क्षिप्त होवऽहलै, कखनियो-कखनियो इनकर अर्थ बुझल कठिन हो जा हलै । एकर समाधानके रूपमे अनेक सूत्रके भाष्य के प्रथा प्रचलित होलै । भाष्य सूत्रके व्याख्या करऽहलै ।

बौद्धधर्ममे सूत्र ऊ सब उपदेशपरक ग्रन्थ सबके कहल जा है जेकरामे गौतमबुद्धके शिक्षा सङ्कलित हे ।

परिभाषा

[edit | edit source]

विष्णुधर्मोत्तर पुराणमे 'सूत्र' के निम्नलिखित परिभाषा देल गेलै हे-

अल्पाक्षरं असन्दिग्धं सारवत्‌ विश्वतोमुखम्‌ ।
अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्र विदो विदुः ॥(३.५.१)

(अर्थात् कम अक्षर वाला, सन्देहरहित, सारस्वरूप, निरन्तरता लेले एवं त्रुटिहीन (कथन) के सूत्रविद सूत्र कहल जा है ।)

व्याख्या

[edit | edit source]

सूत्रके व्याख्याके विविध नाम देल गेलै जैसे- भाष्य, टीका, वृत्ति, विवृत्ति, विवरण, विवेचना, व्याख्या, वार्तिक, कारिका, दीपिका, अवचूरि, चूर्णि, अवचूर्णि, पञ्जिका, टिप्पणी, विभाषा, छाया, नियुक्ति आदि ।

एकरामे से वृत्ति ऊ व्याख्याके कहल जा है जे कुछ सङ्क्षिप्त होवऽहै आउ जेकर रचना गम्भीर होवऽहै ।

प्रकार

[edit | edit source]

अष्टाध्यायीमे छौ प्रकारके सूत्र बतावल गेलै हे-

  • १ सञ्ज्ञा
  • २ परिभाषा
  • ३ विधि
  • ४ नियम
  • ५ अतिदेश
  • ६ अधिकार

ग्रन्थ

[edit | edit source]
  • शिक्षासूत्र
  • छन्द
  • व्याकरण
  • निरुक्त
  • ज्योतिष
  • कल्प

हिन्दु दर्शन

[edit | edit source]

बौद्धधर्मसे सम्बन्धित सूत्र

[edit | edit source]

जैनधर्मसे सम्बन्धित सूत्र ग्रन्थ

[edit | edit source]

अन्य

[edit | edit source]

इहो देखी

[edit | edit source]

सन्दर्भ

[edit | edit source]