Jump to content

Wp/mag/सदिश बीजगणित

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > सदिश बीजगणित
सदिशके योग एवं अदिश गुणनफल (स्केलिङ्ग)

सदिश बीजगणित (वेक्टर अल्जेब्रा) के अन्तर्गत सदिश राशिके योग, गुणन आदिके अध्ययन कैल जा हे ।

सदिशके परिमाण

यदि त्रिविम युक्लिडीय स्पेसमे एक सदिश 𝐚→ = a1e1 + a2e2+ a3e3 हे (जन्ने e1, e2, e3 लम्ब इकाई सदिश हे), त सदिशके परिमाण निम्नलिखित रूपसे ज्ञात कैल जैतै-

‖𝐚→‖=a12+a22+a32

एकर अतिरिक्त केहु सदिश राशिसे ओकर अदिश गुणनफलके परिमाणके वर्गमूल लेवेपर ऊ सदिशके मान निकालल जा सकहे ।

‖𝐚→‖=𝐚⋅𝐚

सदिश योगके नियम

मानी कि 𝐚→=a1e1 + a2e2 + a3e3 एवं 𝐛→=b1e1 + b2e2 + b3e3, हे जन्ने e1, e2, e3 लम्ब इकाई सदिश हे ।

तो 𝐚→ एबं 𝐛→ का योगफल निम्नलिखित होगा-

𝐚→+𝐛→=(a1+b1)𝐞𝟏+(a2+b2)𝐞𝟐+(a3+b3)𝐞𝟑

सदिशके अन्तर

यदि

𝐚→=a1e1 + a2e2 + a3e3 एवं
𝐛→=b1e1 + b2e2 + b3e3 होवे त-

सदिश 𝐚→ आउ 𝐛→ के अन्तर निम्नलिखित होत -

𝐚→−𝐛→=(a1−b1)𝐞𝟏+(a2−b2)𝐞𝟐+(a3−b3)𝐞𝟑

सदिशके वियोजन

केहु सदिशके दु परस्पर लम्बवत सदिशमे वियोजन

केहु सदिशके दु या दु से अधिक सदिशके योगके रूपमे निरूपित कैल जा सकहे । स्पष्टतः ऐसन अनन्त विधिसे कैल जा सकहे । किन्तु कौनो देल सदिशके केहु दु दिशामे वियोजन मात्र एके प्रकारसे कैल जा सकहे । प्रायः देल दु दिशा परस्पर लम्बवत होवहे जैसन कि चित्रमे देखावल गेलहे ।

सदिश् गुणन

अदिशसे गुणन

एक सदिशके एक अदिशसे गुणा कैल जाये त परिणाम एक सदिश होत जे पूर्वोक्त सदिशके दिशामे होत । उदाहरणला केहु सदिश 𝐚→ के यदि एक अदिश r द्वारा गुणा कैल जाये त गुणनफल निम्नलिखित होत -

r𝐚→=(ra1)𝐞𝟏+(ra2)𝐞𝟐+(ra3)𝐞𝟑

अदिश गुणन या डॉट गुणन

पुनः दु सदिशके अदिश या डॉट गुणनफल एक अदिश राशि होवहे । दु सदिशके डॉट गुणनफल (डॉट प्रोडक्ट) निम्नलिखित प्रकारसे पारिभाषित हे -

𝐚→⋅𝐛→=⟨a1,a2,…,an⟩⋅⟨b1,b2,…,bn⟩=a1b1+a2b2+…+anbn

सदिश बीजगणितके सूत्र

त्रिभुज सूत्र

केहु त्रिभुजके दु संलग्न भुजा क्रमसे दु सदिशके निरूपित करे (परिणाम आउ दिशा दुनो) त त्रिभुजके तीसरा भुजा विपरीत क्रममे ई दु सदिशके योग (परिणाम आउ दिशा दुनोमे) निरूपित करत ।

बहुभुज सूत्र

दु से अधिक सदिशके ई प्रकार सजावल जाये कि प्रथम सदिशके शीर्ष पर दोसर सदिशके गोड़ होवे आउ दोसरके माथा पर तीसराके गोड़ होवे त ईसङ सदिशके योग प्रथम सदिशके पादके अन्तिम सदिशके शीर्षसे मिलावेवाला सदिशके बराबर होत ।

बिनिमय सूत्र

A→+B→=B→+A→

बण्टन सूत्र

m(A→+B→)=mA→+mB→

संयोग सूत्र

(A→+B→)+C→=A→+(B→+C→)

इहो देखी