Jump to content

Wp/mag/शङ्कु-परिच्छेद

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > शङ्कु-परिच्छेद
शाङ्कवके सूची, साइक्लोपीडिया, १७२८

गणितमे कौनो लम्ब वृत्तीय शङ्कुके एक समतल द्वारा परिच्छेद करेसे प्राप्त वक्र (curves) के शाङ्कव या शङ्कु-परिच्छेद (conic section) कहल जा हे ।
शाङ्कवके एक अन्य परिभाषाके अनुसार शाङ्कव (समतलमे) कौनो ऐलन चर बिन्दुके बिन्दुपथ हे जेकर एक निर्धारित बिन्दु एवं एक निर्धारित रेखासे दूरीके अनुपात हमेशा स्थिर (अच‍र) रहहे । ई परिभाषाके प्रयोग करके कौनो निर्देशाङ्क पद्धति‎मे शाङ्कवके एक गणितीय समीकरणके रूपमे प्राप्त कर सकही

शाङ्कवके विभिन्न रूप
शाङ्कवके विभिन्न रूप

शाङ्कवके अवयव

यदि कौनो बिन्दु ई प्रकारसे गमन करहे कि ओकर एक स्थिर बिन्दुसे दुरी एवं ओकर एक स्थिर सरल रेखासे दुरीके अनुपात सदैव एक अचर सङ्ख्या (Constant) होवे, त ऊ बिन्दुके बिन्दुपथके एक शङ्कु परिच्छेद कहल जाहे ।

  • नाभि
    शाङ्कवके परिभाषामे प्रयुक्त एक निश्चित बिन्दु शाङ्कवके नाभि (फोकस) कहला हे ।
  • नियता
    शाङ्कवके परिभाषामे प्रयुक्त एक निश्चित रेखा शाङ्कवके नियता कहला हे ।
  • उत्केन्द्रता
    शाङ्कवके परिभाषामे प्रयोग कैल गेल निश्चित अनुपातेके उत्केन्द्रता कहल जाहे । एकरा e से दर्शावल जाहे ।
e = (चर बिन्दुके नाभिसे दूरी) / (चर बिन्दुके नियतासे दूरी)
  • अक्ष
    शाङ्कवके नियताके लम्बवत आउ नाभि (फोकस) से जायेवाला रेखा अक्ष होवहे'
  • शीर्ष
    शाङ्कवके अक्ष जे बिन्दु पर वक्रके काटहे ऊ बिन्दु,
  • शीर्ष पर स्पर्शी
    शाङ्कव अक्षके लम्बवत शीर्षसे जायेवाला स्पर्श रेखा ।

शाङ्कवके विभिन्न रूप

उत्केन्द्रताके मान शून्यसे बढ़ावेपर विभिन्न शङ्कु परिच्छेद प्राप्त होवहे ।

समतल आउ लम्ब वृत्तीय शङ्कुके परिच्छेदसे प्राप्त वक्रके स्वरूप ई बात पर निर्भर करहे कि समतल, शङ्कुके कौन प्रकारसे काटहे ।

शाङ्कवके अन्तर्गत निम्नलिखित वक्र आवहे:

एक नियत नाभि (फोकस) एवं डाइरेट्रिक्सके वाला दीर्घवृत्त (e=1/2), परवलय (e=1) एवं अतिपरवलय (e=2)
दीर्घवृत्तके Semi-latus rectum

बीजीय समीकरण

कार्तीय निर्देशाङ्कमे, सभ शङ्कु परिच्छेदके x आउ y मे एक द्विघात समीकरण द्वारा व्यक्त कैल जा सकहे ।

ई समीकरणके गुणाङ्कके मान एवं आपसी सम्बन्धके आधार पर ई निर्धारित होवहे कि ई समीकरण वृत्त, दीर्घवृत्त, परवलय आउ अतिपरवलयमे से कौन हे ।

> ab: अतिपरवलय
h² = ab: परवलय
< ab: दीर्घवृत्त
a = b आउ h = 0: वृत्त

विशेषता

शाङ्कव समीकरण उत्केन्द्रता (e) रैखिक उत्केन्द्रता (c) semi-latus rectum () focal parameter (p)
वृत्त
दीर्घवृत्त
परवलय
अतिपरवलय
दीर्घवृत्तके विभिन्न प्रमाप (पेरामीटर)

बाहरी कड़ी